De Grote Kerk van Beerta
De kerk van Beerta wordt ook wel de Grote Kerk genoemd, waarschijnlijk omdat er ook andere, kleinere kerken in Beerta zijn geweest. Foto: ©Harm Hillinga, 2 dec. 2012.

 

De kerk
In 1462 wordt de kerk van het nabijgelegen Ulsda afgebroken en krijgen de stenen een nieuwe bestemming voor de kerk van Beerta. Dat gebeurt in die tijd, maar ook later nog regelmatig, want nieuwe stenen zijn duur. De kerk van Ulsda is door overstromingen ingestort (1) en in 1462 afgebroken.

 

Net als alle oude Groninger kerken is de oorspronkelijke Sint Bartholomeüs kerk aan de Hoofdstaat 263 in Beerta een Katholieke kerk geweest. Enkele verwijzingen gaan ook in de richting van de Heilige Laurentius, maar dit is waarschijnlijk niet juist en daarom neemt men aan dat de kerk oorspronkelijk is gewijd aan de Heilige Bartholomeüs.

 

Na de Reformatie behoort het tot de genootschap van de Nederlands Hervormde Kerk. De kerk in tegenwoordige eigendom van de Stichting Oude Groninger Kerken er is met de bouw begonnen in het jaar 1506, terwijl het grote en imposante gebouw waarschijnlijk in gebruik is genomen in 1508. In 1961 wordt tijdens een restauratie van de kerk in het zuidportaal de gedenksteen uit die tijd vrijgelegd. De inscriptie in de steen is slecht leesbaar: ‘[D]O ALS ME SCHREF M IIIII VI … ERT LECHT ERSTE STEIN UP… DACH NA SUINIT MARCUS’ (09). Door de oprukkende Dollard zijn de Beersters in de 15e eeuw uit naar hogere gronden uitgeweken en beginnen ze daar in 1506 - aldus de inscriptie - met de bouw van hun nieuwe kerk.

 

De kerk is maar liefst 25 meter lang en 9 meter breed.  In 1783 zijn de stenen gewelven vervangen door een houten gewelfde zoldering op gesneden consoles. Daarvoor is een duidelijke reden geweest. In dat jaar wordt vermeld: ‘dat onse kercke op sondag in den jaere den 3 augustij 1783 en dat wel opmerkelijk is juist in het midden van de predickdienst, is begonnen te breeken door steenen of te vallen, waardoor bijna elk ontstelt wierde en harde liep om zijn leven te bergen’ (2).  Ook zijn toen de hoge opstaande topgevels aan de oost- en westzijde afgebroken en heeft de kerk het huidige schilddak gekregen. De zuidelijke ingang met de oude inscriptie is, met uitzondering van de te zwaar beschadigde sluitsteen in de top van de boog, in zijn oude staat hersteld (9).

 

Kerstfeest in de kerk van Beerta omstreeks 1955.
Kerstfeest in de kerk van Beerta omstreeks 1955. Het jongetje met strik in het midden vooraan ben ikzelf. Verder herken ik alleen nog Janneke Slagter (rechts). Foto: eigen verzameling.

Het is een éénbeukig, laatgotisch, vrij imposant, hoog en breed bouwerk met een recht gesloten koor. De zaalkerk is verdeeld is zes traveeën. De gevels bevatten waterlijsten van natuursteen en het dak is bedekt met zwartgeglazuurde pannen.  In de oostmuur en de zuidmuur bevinden zich hoge spitsbogige vensters en ook vinden we van dezelfde afmetingen spaarvelden in de west- en zuidmuur. De platte lisenen stammen uit de 18e eeuw. De verschillen in de gebruikte steensoorten zijn duidelijk te zien. Vooral het onregelmatige steensverband en de vele stukken tufsteen rond de vensters in de zuidgevel, waarschijnlijk afkomstig van de eerder genoemde kerk te Ulsda, vallen op.  Tijdens de vrijlegging van de ondereinden van de muren is gebleken dat de fundamenten van de oorspronkelijke steunberen (naast de nog resterende op de hoeken) nog aanwezig zijn, waarbij de grote maten (180 x 100 cm) herinneren aan de oorspronkelijke overwelving van de kerk. De dichtgemetselde vensters in de west- en zuidgevel en de in de 19e eeuw verwijderde bakstenen vorkmontanten met groen glas-in-lood in de overige vensters, heeft mijn tijdens de restauratie helaas niet in de oude toestand kunnen herstellen. In de noord- en zuidgevel zijn in de tweede travee vanaf het oosten twee toegangspoorten ontdekt, maar deze zijn eveneens niet hersteld.

 

Gelukkig is de eerder genoemde sluitsteen uit de bouwperiode wel bewaard gebleven. Deze vertoont onder meer een ingebeiteld wijdingskruis en bevindt zich tegenwoordig (met de eveneens gevonden sluitsteen uit 1783) aan de binnenzijde van de kerk naast de zuidelijke ingang. De westelijke ingang is nagenoeg oorspronkelijk en heeft een fraaie zandstenen omlijsting. De noordgevel, die in het midden van de vorige eeuw (1847 en 1861) van vier grote vensters is voorzien, is bij de restauratie naar de oude gesloten toestand teruggebracht (9).

 

In 2006 bestaat de hervormde kerk van het Groningse Beerta  500 jaar. Het jubileum wordt in september van dat jaar herdacht. De kerk wordt al lang niet meer gebruikt voor erediensten. ‘Jarenlang is het bedehuis een permanente rommelmarkt gevestigd’, vertelt bouwkundige Menno Sikkink van de Stichting Oude Groninger Kerken (SOGK). De stichting, waaronder inmiddels 57 kerken vallen, heeft het gebouw 2004 van de plaatselijke kerkvoogdij overgenomen.  De kerk is dan dringend toe aan een opknapbeurt. Sikkink: „Met name het pleisterwerk was ontoonbaar. Dat was jaren geleden bij een restauratie aangebracht. Vrijwilligers hebben het verwijderd en dat werd later overgenomen door een gespecialiseerd bedrijf. Nu wordt er opnieuw gepleisterd. Ook is er schilderwerk gedaan, er komen extra voorzieningen zoals een keukentje en de kapconstructie wordt aangepakt.” Volgens Sikkink verkeert de kerk in 2006 nog in goede staat. „Het is een van oorsprong redelijk degelijk gebouw.” (8).


De heilige Bartholomeüs
Bartolomeüs (of Bartholomeus) is een van de twaalf apostelen van Jezus. Zijn volledige naam is waarschijnlijk Natanaël Bar-Tolmai, ervan uitgaande dat hij gelijkgesteld kan worden met Nathanaël over wie in Johannes 1, 45-50 verteld wordt. De traditie bericht dat Bartolomeüs door de apostel Filippus volgeling van Jezus wordt en na Christus' Verrijzenis als prediker in Armenië, Mesopotamië en Indië optreedt. In het midden van de 1e eeuw zou Bartolomeüs de dood hebben gevonden doordat men hem de huid heef afgetgrokken . In Rome is deze gebeurtenis door Michelangelo vastgelegd in de Sixtijnse kapel.

 

In de kunst wordt Bartolomeüs afgebeeld met de volgende attributen: een mes, vaandel, schriftrol, boek, pelgrimsstaf, duivel of afgeslagen hoofd en vel in de hand. Zoals alle apostelen wordt ook Bartolomeüs als martelaar vereerd. De heilige is onder meer de patroonheilige van Armenië, het bisdom Luik en de steden Frankfurt, Geraardsbergen, Altenburg en Pilsen, en verder ook van de bergbewoners, de landbouwers, de herders, de lederarbeiders en zadelmakers, de kleer- en schoenmakers, de bakkers, de metselaars, de boekbinders en de kaas- en oliehandelaars (in Florence). Hij wordt tevens aangeroepen tegen zenuw- en huidziekten en tegen krampen. De Rooms-katholieke Kerk herdenkt Bartolomeüs op 24 augustus, de Oosters-orthodoxe Kerk op 11 juni. Een weerspreuk die verband houdt met zijn naamdag: "Zoals (het weer op) Bartolomeüs is, blijft 't gans de herfst gewis". In de Bartholomeusnacht op 24 augustus 1572 wordt een groot deel van de hugenoten in Parijs vermoord.

 

Interieur

Het interieur van de kerk is bij de restauratie radicaal gewijzigd en ademt ondanks enkele oude inventarisstukken de sfeer van de liturgische vernieuwingsgolf in de Nederlandse Hervormde kerk van na de oorlog. Het oude hoogkoor heeft weer de oude functie van liturgisch centrum (met een nieuwe Avondmaalstafel) en de nieuwe stoelen worden in de oude lengterichting (oost-west) geplaatst. De oorspronkelijke kerkbanken uit o.a. 1631 en een galerij tegen de oostgevel, o.a. uit 1631/32 en 1637, gemaakt door Johan Berentz uit Groningen zijn compleet verdwenen (9). In de oostgevel worden bij de restauratie een drietal door korfbogen afgedekte  spaarnissen gevonden.  Een piscina heeft men niet kunnen ontdekken. Het houten tongewelf met de plafondrozetten en de zware zwart- gemarmerde houten kooflijst met consoles zijn in 1783 vervaardigd door J.G. Reusscher (9).

 

Een sober interieur van de kerk wordt overdekt door het in licht blauwgroene kleur geschilderde tongewelf. Door de interne drastische restauratiewerkzaamheden is er weinig meer wat herinnert aan het oude kerkinterieur. De spitsboogvensters aan de noordzijde zijn immers dichtgemetseld en alleen aan de nissen is te zien waar de vensters eigenlijk behoren te zitten. Boven het verhoogde koorvloer zijn aan de oostzijde drie rondboognissen aangebracht met daarboven een groot spitsboogvenster.  
Op het koor bevinden zich een aantal 17e eeuwse zerken daterend uit verschillende periodes, onder meer die van Sebo Huninga (1661), Doede Huninga (1665) en Walrick Nantkes (1623).


Kansel
De kerk bevat een preekstoelkuip uit 1625 en klankbord die ook in het koorgedeelte aan de noordzijde zijn geplaatst. De grote kansel is gemaakt door Johan Berentz in renaissancestijl  en is voorzien van boogpanelen, van elkaar gescheiden door gegroefde Dorische zuiltjes. Het uitzonderlijk grote klankbord is na de grote verbouwing van 1783 gemaakt door Jan Rijburg (9) en het eikenhouten rozet is van de hand van beeldhouwer J.G. Reusscher (9). Bij het interieur behoort ook een  smeedijzeren standaard uit de 17e eeuw met koperen doopbekken, dat oorspronkelijk een collecteschaal is geweest (9). Aan de wand zien we koperen blakers.

 

De vroeger aan de preekstoel bevestigde 17e smeedijzeren arm met koperen bekken is nu bij het portaal onder het orgel geplaatst en doet dienst als collecteschaal. Een eikenhouten balustradehek uit 1637 sluit de aan weerszijden van een middenpad gerangschikte stoelenrijen af. Op smeedijzeren armen langs de muren bevinden zich vijftien, 17e eeuwse kandelaren die vroeger op de houten banken bevestigd zijn geweest (9).


Het imposante orgel van de kerk te Beerta.

Het orgel
Het prachtige grote orgel heeft met twee manualen, een aangehangen pedaal en zeventien registers, in 1862 gemaakt door P. van Oeckelen.  Het bevindt zich aan de westzijde van de kerk.

 

De toren van de Hervormde kerk
De toren van de kerk staat op een ruime afstand aan de zuidoostzijde van de kerk en is in 1806 gebouwd. De toren bestaat uit drie geledingen en heeft rondbogige galmgaten en een tentvormig dak met daarop een open spits. Een dergelijk dak wordt ook wel een afgeknot pyramidaal dak genoemd (09). Een raamwerk, dat op een oude foto nog is te zien, is in een onbekend jaar en om onbekende redenen,  dichtgemetseld.  

 

In de toren hangen twee klokken die beide dateren uit 1955. In het opschrift van beide staat ‘geroofd 11-3-’43, hergoten 1955’ (3). Deze beide klokken vervangen twee veel oudere klokken, waarvan de oudste en tevens de grootste, dateert uit 1659 met als opschrift ‘Onse hulp in den name des Heeren, die hemel ende aerde gemaeckt heeft’ (4).

 

De klok is mogelijk gegoten door Mr. Godfridius Raulard Lotharingius. De tweede luidklok uit 1814 is veel kleiner geweest. De kerkelijke archieven verwijzen naar een oudere voorganger, maar daarover is weinig of niets terug te vinden.

 

De pastorie

Tegenover de toren, aan de andere kant van de Hoofdstraat ligt de pastorie die als zodanig niet meer in gebruik is. In de stoep staan de namen gebeiteld van de grondleggers (1850). Op het kadaster van 1832 zien we dat de pastorie al aanwezig is. Op 4 maart 1932 lezen we in het Nieuwsblad van het Noorden: 'Het kerkbestuur der Ned. Herv. gem. te Beerta heeft de verbouwing van de pastorie opgedragen aan den aannemer Sterenberg te Beerta voor f 3850. Om financieele redenen moest van den bouw van een nieuwe pastorie worden afgezien.' (16)


De huidige toren bij de kerk.
Duidelijk zichtbaar is de plaats waar het grote raam heeft gezeten. Ook de ´de tijd´ heeft een andere plek gekregen. Foto: ©Harm Hillinga, 2 dec. 2012.
Hier heeft de toren nog een raam aan de zijde van de Hoofdstraat.
Op deze prentbriefkaart is het raam nog duidelijk zichtbaar. De klok zit hier nog in het midden. Bron: prentbriefkaart eigen verzameling. Onbekend jaartal.

Uit de historie van de kerk
In 1686 zorgt de beruchte Sint-Maartensvloed voor dood en verderf, zo ook in het Oldambt. In de nacht van twaalf op dertien november beukt een enorme vloedgolf op de kust en breken op tientallen plaatsen de dijken door. Tijdens deze vloed komen 1588 inwoners om het leven. In Beerta maakt de dominee in het kerkenraadsverslag van 1588 een melding daarvan als hij schrijft ‘bedroefde oordeel Gods in de verschrickelijcke watervloet’ (5). Elders schrijft een dominee ‘God is vergramd, Hy toont het met die slagen’ (6).

 

In 1672 is Wijncko Tonckens pastor in Beerta. In het register van ledematen lezen we in 1672 dat Steine Ankes klaagt tegen pastor Nijhof en Jan Wijnoldes. Zij klaagt dat de pastor en Jan haar inkomsten van de diaconie hebben beroofd, maar ze krijgt weer wat geld op christelijke gronden en ‘omdat men niet moeste overeenstemmen met de mennisten die een gebannnen broeder het broodt uit de mont stooten’ (5).

 

Er gebeurt nog wel een het een het ander in de kerkgemeenschap van Beerta. Op 19 dec. 1679 wordt Maria Andries verboden om deel te nemen aan het Avondmaal omdat ‘Dns Venhuisen van Esing haar gesuspendeerd heeft van het Avondmaal. Uiteindelijk is ze naar Ensing geweest, maar de pastor is eerst van huis en als hij thuiskomt is hij dronken. Daarna is meester Andries Moor als lidmaat aangenomen. Meester Lucas wijf te voren in de stad Groningen gecommuniceerd hebbende, maar kan geen attestatie krijgen, is voor de eerste maal als lidmaat toegelaten’ (5).

 

In die tijd is het de gewoonte dat de dominee in harde bewoordingen aangeeft wat Gods wil is en voornamelijk doet hij dat met donderpreken vanaf de kansel in de kerk. Zo is bekend dat in 1687 Jurjen Hindrix met Trijne uit Beerta in het huwelijk treedt. Het huwelijk vindt plaats in Oost-Friesland en de dominee heeft daarvan geen attestatie ontvangen, wat voor hem aanleiding is het stel nog eens te trouwen in de kerk van Beerta (5).


In 1687 wordt een zekere Ocko Jans, diaken, beschuldigd dat hij zijn trouwbeloften heeft gebroken. Dat is in die tijd voor de kerk een vrij zwaar ‘vergrijp’. Degene die hem daarvan beschuldigd is zijn eigen dienstmeid Betje. Betje is hierover nogal verontwaardigd want ze hebben ‘geruime tijdt ontugtigs met maelkanderen’ geleefd. Natuurlijk ontkent Ocko Jans alles, maar het wordt hem toch door de dominee verboden om aan het Avondmaal deel te nemen en de functie van diaken wordt hem ontnomen(5).

 

In het ledematenboek staat een en ander als volgt beschreven: ‘Vrijdag voor het derde Avondmaal 1687. Betje, de dienstmeid van Ocko Jans, klaagt Ocko Jans, diaken, aan. Deze Ocko Jans heeft haar met trouwbeloften zover gekregen dat ze “geruime tijdt ontugtigs met maelkanderen hadden geleeft”. Hij weigert nu echter met haar te trouwen. Ocko Jans ontkent alles en zegt dat een vriend een grapje (geckerij) heeft gemaakt. Na enige bedenktijd van het consistorie wordt besloten dat Betje (geen lidmaet) haar beschuldiging moet intrekken, wat ze maar half doet. Ocko Jans mag de eerstvolgende keer niet aan het Avondmaal deelnemen om ergernis te voorkomen (05). Op 02 maart 1688 wordt Ocko Jans verzocht om zijn diakenschap op te geven om de geërgerde ledematen des te meer te vergenoegen “en oock dese maniere van ons vercoren omdat van wegen de swackheit der bewijse niet stricto jure tegen hem conden procederen” (05). Ocko is nooit met Betje getrouwd. Op 29 maart 1700 treedt hij in het huwelijk van Fenje Hindrikx, zoals we kunnen lezen in het Kerkeboek van Beerta (10).

 

Mogelijk is Ocko ook al eerder getrouwd geweest met een zekere Bouwe Jans, want op 25 okt. 1691 wordt uit dat huwelijk een meisje genaamd Haicke gedoopt in de kerk van Beerta (11). Ocko en Fenje krijgen een dochtertje met dezelfde naam, Haike. Mogelijk is het dochtertje uit het eerste huwelijk gestorven. Haike wordt gedoopt op 29 mei 1701 (12). Uit het huwelijk van Ocko en Fenje worden nog twee kinderen gedoopt. Op 13 aug. 1703 wordt een kind van een onbekend geslacht gedoopt (13) en op 17 aug. 1707 is het, het zoontje Boelo dat door de pastor bij het doopvont van Beerta wordt gedoopt (14).
Huidige gebruik

 

Enige jaren geleden is de kerk gesloten voor de eredienst. De kerk is in gebruik geweest als kringloopwinkel van de SoW van de voormalige gemeente Reiderland. De opbrengst van de verkoop is gebruikt voor het onderhoud van deze kerke en de andere kerken van de SoW-gemeente. Op 19 september 2003 is de kerk als 52ste overgenomen door de SOGK. Kerk en toren zijn Rijksmonumenten. Op verzoek kan de kerk worden bezocht  (tel. 0597-331215). Tegenwoordig worden er onder meer concerten gegeven en tentoonstellingen gehouden.

 

De voormalige hoofdingang aan de zuidkant van de kerk. Foto: ©Harm Hillinga, 2 dec. 2012. De sluitsteen boven de ingang aan de zuidkant van de kerk. Foto: eigen verzameling. De tegenwoordige hoofdingang aan de westkant van de kerk met daarboven een dichtgemaakt raam. Foto: ©Harm Hillinga, 2 dec. 2012. Het interieur van de kerk gezien vanuhet koor in het oosten. De stoelen staan naar het westen. Foto: Eigen verzameling.
De voormalige hoofdingang aan de zuidkant van de kerk. Foto: ©Harm Hillinga, 2 dec. 2012.

De sluitsteen boven de ingang aan de zuidkant van de kerk. Foto: eigen verzameling.

De tegenwoordige hoofdingang aan de westkant van de kerk met daarboven een dichtgemaakt raam. Foto: ©Harm Hillinga, 2 dec. 2012. Het interieur van de kerk gezien vanuhet koor in het oosten. De stoelen staan naar het westen. Foto: Eigen verzameling.


Kerkgemeenschap Reiderland
De geloofsgemeenschap Reiderland wordt gevormd door de Protestantse Gemeente Reiderland, samengegroeid uit de hervormde gemeenten Beerta, Finsterwolde, Nieuw Beerta/Drieborg en Nieuweschans en de gereformeerde kerk te Nieuweschans.  Door samenwerking met de Ds. Aderstichting kan een volledige predikantsplaats in stand worden gehouden met als zetel Drieborg.

 

De Predikant

Sinds 30 aug. 1998 wordt de predikantsplaats bezet door de Duitse ds. Wolf Jöhlinger. Sinds april 2011 voor de hele gemeente. De morgen-diensten vinden plaats in de kerk van Finsterwolde en in Nieuweschans. Voor vespervieringen (= korte diensten op de zondagmiddag) komt men af en toe in Drieborg of Nieuw Beerta bijeen. De kerk van Nieuw Beerta is ook overgedragen aan de Stichting Oude Groninger kerken. Incidenteel kan de kerken terug gehuurd worden voor een kerkdienst (07).

 

De predikant woont in de "Pastorie van Mevr. Ader"  aan de Kroonpolder 1 in Drieborg. Aan mevrouw Ader heb ik dierbare herinneringen. Je kunt hem (bijna altijd) voor een gesprek of afspraak benaderen. Hij is telefonisch te bereiken op nummer 0597-521533. Bij geen gehoor staat meestal het antwoordapparaat aan. Een e-mail naar prot-gem-reiderland@hetnet.nl komt over het algemeen ook snel terecht. De zaterdag probeert de predikant zoveel mogelijk als vrije dag te houden. Het postadres van de gemeente is ‘Geloofsgemeenschap Reiderland,  Mevr. M.N. Wijnmaalen-Rouw,  Klinkerweg 17,  9684 AA Finsterwolde’ (07).

 

Op deze foto uit een onbekend jaar is de zuidingang nog de hoofdingang. Verder is deze zuidingang nog voorzien van een uitgebouwde entree, welk later tijdens een restauratie geheel is verwijderd. Foto: eigen verzameling.

 

 

Noten, bronnen, literatuur:
01. ‘Het Groninger orgelbezit van Adorp tot Zijldijk’, deel 3, pag. 33 (J. Brouwer).
02. Idem,
03. ‘So menigmael ghij hoort den helderen clockenslach’. 2005, pag. 38,39 (A. Rots en H. de Olde).
04. ‘De Nederlandse monumenten van geschiedenis en kunst’. Deel 6, 1940. Herdruk 1971, pag. 27 (M.D. Ozinga),
05. ‘Ledematen provincie Groningen’: http://www.lidmatengroningen.nl/Beerta.
06. Uitspraak van dominee Schenckel van Meedhuizen. Uit: ‘Land van terpen en Dijken’. 1975, pag. 73 (J.A., Niemeijer).
07. Protestantse Gemeente Reiderland: http://reiderland.protestantsekerk.net.
08. Uit: ‘Reformatorisch Dagblad’, 11 juli 2006.
09. De kerk van Beerta, Jochem Abbes. SOGK, 1998.

RHC Groninger Archieven:
10. 19-03-1700. Kerkeboek Beerta 1671-1730. Coll. DTB. Toegang 124. Inv.nr. 29. Folio 102.
11. 16-10-1691. Kerkeboek Beerta 1671-1730. Coll. DTB. Toegang 124. Inv.nr. 29.
12. 25-10-1691. Kerkeboek Beerta 1671-1730. Coll. DTB. Toegang 124. Inv.nr. 29.
13. 13-08-1703. Kerkeboek Beerta 1671-1730. Coll. DTB. Toegang 124. Inv.nr. 29.
14. 14-08-1707. Kerkeboek Beerta 1671-1730. Coll. DTB. Toegang 124. Inv.nr. 29.
15. RHC Groninger Archieven.
16. Nieuwsblad van het Noorden, 4 maart 1932m jaargang 45, nr. 79.

 

Met dank aan Harm Hofman, Middelstum.

 

 

 

Aan bovenstaande tekst is de uiterste zorgvuldigheid besteed. Desondanks kunnen er best fouten voorkomen.
Constateer je fouten en/of heb je vragen, correcties, aanvullingen...geef die dan even aan mij door via mijn E-mail adres.
Laat ook eens een bericht achter in het Gastenboek.

 

Hoogeveen, 05-12-2012;

Aanvulling pastorie: 15 jan. 2013.
Verhaal: © Harm Hillinga
.

Menu Artikelen.
Terug naar de HomePage.
Top