Der Sommer, titel van de serie 'De Vier Seizoenen', een schilderij door Abel Grimmer.Arbeiders aan het werk op het land

Der Sommer, titel van de serie 'De Vier Seizoenen', een schilderij door Abel Grimmer. Arbeiders aan het werk op het land. Bron: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. Licentie: publieke domein.

 

Bezaaide landen

De boedelinventaris, die in de 18e eeuw na iemands dood wordt opgemaakt, is eigenlijk een momentopname van hetgeen de persoon in kwestie op dat moment bezit. In de zoektocht aan de hand van inventarissen krijgen we gaandeweg inzicht in huisraad, landbouwgerei, beddengoed, kleding en nog meer en ervaren we een klein beetje hoe het leven er heeft uitgezien in en rond de Oldambtster boerderijen in vroegere tijden.

 

Een ploegende boer met een houten ploeg.
Een ploegende boer met een houten ploeg.Vervaardiger: onbekend. Bron: eigen verzameling.

Wat ook onder de inventarisatie valt zijn de gewassen op het land. En wat we over de veldvruchten te horen krijgen heeft alles te maken met het jaargetijde waarin de boedel wordt beschreven. In de wintermaanden vinden we mudden gedorst gerst en haver op de ‘beun’ (zolder) genoemd. In de zomer worden de hokken met schoven[1] beschreven en de bulten schoven buiten de schuur. In het late voorjaar staan de gewassen nog op de wortel en krijgen we een opsomming van de ‘bezaaide landen’ met hun producten. Dat geeft ons een mooi inzicht in hetgeen de boer verbouwt en hoeveel van ieder soort.

 

De inventaris van Eghbert Tonckes uit 1704 bevat in dit verband een prachtige opsomming van de ingezaaide landen. Op welke boerenplaats Tonckes in Scheemda heeft gewoond, weten we niet, in het boerderijenboek Wold-Oldambt komt zijn naam niet voor. Hij komt uit Scheemda als hij op 22 februari 1691 trouwt met Wije Harmens uit Midwolda[2]. In het doopboek van Scheemda vinden we de geboorte van drie kinderen, Remke in 1694[3], Tonko Eghberts in 1697[4] en Iktien in 1701[5]. Tegenwoordig schrijven we de naam Eghbert als Egbert en de achternaam Tonckes komt later ook voor als Tonkes en Tonkens. Deze namen komen zowel in de provincie Groningen als Drenthe veelvuldig voor.

 

Een ‘dikke boer’ is deze Egbert geweest met een flinke lijst aan zilver, 8 koeien, 8 paarden en 4 boerenwagens. Dat lijkt in onze tijd niet veel bijzonders, maar rond 1700 is dat erg veel. Maar terwijl de gerst, de rogge en de haver op zijn landerijen goudgeel rijpen in de zomerzon, overlijdt de jonge boer. Daarom wordt op 3 juli 1704 de boedellijst opgemaakt:

 

4 deimt haaver 4 deimt weite
5 deimt wintergarst 1 ½ deimt wintergarst
5 deimt haaver 1 ½ deimt boonen
5 deimt wintergarst 2 deimt boonen
4 deimt garst 4 deimt hoej landt in opper
3 deimt wintergarst 1 deimt hoej op de wortel
1 deimt wintergarst 8 deimt op de wortel
3 deimt haaver 4 ackers rogge, klein en groodt
4 ½ deimt somergarste 5 ackers rogge, klein en groodt
3 deimt boonen nog een wentie rogge
3 deimt roeven 1 acker haaver


Meteen valt op hoe groot het aandeel akkerbouw is geweest. Maar omdat het groen land, de weilanden voor de koeien niet mee worden geteld, het is immers land zonder oogstopbrengst,  hebben we eigenlijk geen goed inzicht in de verdeling van groen- en akkerland.

 

Een hok met korenschoven
Een hok met korenschoven. Bron: eigen verzameling.

De lijst laat alleen weten dat er 5 deimt (5x een halve hectare) hooiland is, waarvan 4 reeds op hoppers staan. Het akkerland in Scheemda ziet er in die tijd nog precies zo uit zoals het in de Middeleeuwen is verkaveld. Lange smalle opstrekkende heerden en kleine overzichtelijke akkertjes. Alles is nog handwerk in die tijd, het ploegen met kar- of voetploeg, het eggen met paarden, zaaien met de hand, evenals het zichten, binden, dorsen met vlegels of dorsblok en het schonen van het graan. Daarbij is een landbezit van 30 hectare meer dan genoeg.

 

De lijst maakt melding van 28 percelen, waaronder 10 akkers. Gezien de daarop verbouwde producten, rogge en haver, lijkt het aannemelijk dat de akkers op de ‘bouwtegrond’ te vinden zijn en de deimten[6] in de klei. Het lijkt er sterk op, dat hier een opsomming is gegeven van al de percelen in de opstrekkende heerd waarvan de grootste stukken 5 deimt zijn. Tonckes heeft voor 1704 20 ½ deimt wintergerst ingezaaid, 12 deimt + een akker haver, 4 deimt gerst en 4 ½ zomergerst. Verder 6 ½ deimt bonen en 3 deimt roeven[7] en nog 4 deimt weite (tarwe). Rogge is te vinden op 4 akkers en een ‘wentie’, een klein akkertje, op de bouwte.

Aardappels oogsten.
Aardappels oogsten. Schilderij. Vervaardiger: onbekend. Bron: eigen verzameling.

Grofweg is er dus 10 ha wintergerst, ruim 6 ha haver, 2 ha gerst, ruim 2 ha zomergerst, 2 ha tarwe, 3 ha bonen (vermoedelijk bruine of gele bonen), anderhalve ha rapen, wellicht knolrapen die we van vroeger kennen als ‘landjeknollen’ en tenslotte ruim 2 ha rogge op de bouwte.

Je zou meer rogge verwachten omdat roggebrood lange tijd volksvoedsel nummer een is geweest. Ook in andere inventarissen neemt gerst, winter- en zomergerst meestal een belangrijke plaats in. Het kan misschien ook gebruikt zijn voor het maken van bier.  Putwater is vaak niet te drinken en in elk dorp wordt wel dun bier gebrouwen dat als water drink, de zogenaamde kluinbier[8]. Haver wordt misschien verbouwd als voedsel voor de dieren en misschien ook de rapen.

 

Een deel van een boedellijst.
Een deel van een boedellijst. Bron: RCA GA, Groninger Archieven.

Bonen, bruine en gele, maar ook erwten vinden we regelmatig tussen de landbouwproducten van de boeren genoemd. Ook dat is volksvoedsel. De tarwe, weite, gaat voornamelijk naar de plaatselijke bakkers voor de luxe weiten bollen, nadat het eerst naar de molenaar is geweest. In andere lijsten komt ook regelmatig zwarte haver voor dat doorgaans is gebruikt als paardenvoer en nu en dan ook mosterdzaad en boekweit.

 

Na het overlijden Rene Klasens

Wanneer de boer of zijn vrouw hartje winter overlijden en de inventaris in de winter wordt opgemaakt, zoals bij het overlijden van de vrouw van Eppo Jans, Rene Klasens, in Midwolda op 20 januari 1749, lezen we van de opgeslagen oogst op de zolder, 8 mudde haver, 22 mudde rogge, 2 ½ mudde erwten en verder nog wat ‘bultjes’ bonen gerst en haver.

 

Haar inventaris en bezittingen zijn immens groot en bestaan uit[9]:

 

1. een behuizinge,

2. schuijr (schuur)
3. met de beklemming van land staande op de heer ? Hamminks grond, doende tot huijre (huur) 280 car. Guldens[10] jaarlijks, alsmede:

 

In ’t Binnen Huijs  
1 kaste 13 stoelen
1 boekekaste 11 stoelkussens
eenige boeken 1 kiste
5 tafels 51 glasen groot en klein geat en guaat
1 pulpetrom 1 uurwerk
4 banken 1 spiegel
Tin 1 botter doos
10 schuttels 3 pullen groot en klein
5 kum en kum schuttels 12 lepels
1 musterpot en solvast 7 telders
1 kop 2 teepotten
Koper  
1 vorrelts ketel 2 vuurpanne
2 ketels klein en groot 2 convooren
2 emmers 1 lampe
1 kandelaar 2 teeketels
1 strijk ijsers en zetter 1 vijsel
IJserwark    
1 snaphaan 1 asche schup 1 koekpanne
2 halen 2 handgrepen 2 lanteern
1 kette 1 potzeel 4 potten met deksel
2 reusters 1 spekvorke 1 hang ijsder
1 tange 1 driehaek 1 elstok
Steenwark    
31 fijne schuttels   1 suijkerpot 3 puteljes
14 telders 5 grote schotels 1 deurslag
2 kleine schuttels 9 potten  
3 bloempotten 2 kannen  
Holtwarke   Mangelgaet Spek en vlees
1 eijer rikje 1 stubber en b? 1 haspel 6 sijden
2 teller rikjes 1 sweepe 3 wielen 13 schinken en schulders
1 naeijkorf 1 wrijver 1 kroen 4 halve zwijns koppen
1 zadel 1 kleer borstel 1 trikhek 2 borststukken
2 slinger ketten   6 stoven 3 nagelholten
1 stange toom   12 tafel breden eenige worsten
1 hooft stal   1 tee riktje eenige angel
Bedde Goet    
5 onder bedden 14 kussens 22 onder lakens
5 boven bedden 3 paar gordijnen 4 tafel lakens
3 peulen 1 borken kleet 21 paar kussen tekens
1 japonsehe deken 25 boven lakens 3 peul lakens
4 bonte gordijnen voor de vensters 3 sokken gaet en quaat  
Goude en Silver In de kelder  
1 silveren kop 7 melke balis (?) 1 vorrels vat
1 beker idem 2 walsche balis 3 tijnen
8 lepels groot en klein idem 1 klein idem 1 tragter
1 silveren beker 4 beer vaten 1 doorslag
  1 bier stelling 1 karn met zijn behoor
  2 melk stellings 1 torfvat
  1 steevens 2 holten schuttels
In ’t agter huys      
2 schoffels 1 haak schuppe 1 wanne 1 sloot houwe
1 hoijspa 6 torken 1 houw blok 2 krouwels
2 holten schoffels 1 raspe 2 jukken 6 rijven
idem 2 isderen 1 half mudde 7 emmers groot en klein 1 spinvat
3 vlegels 3 seeven 1 kijpe 8 tomen
1 dorsblok 1 wijer 1 budde 8 halsbagen
1 schuppe (shop) 1 voer kiste 1 loijke 3 halsjukken
3 wagen togten 4 ploegen 1 sjesie met gereijde 3 brateen
4 ploeg togten 3 eiden 1 teemse 2 zwijne bakken
2 een span 4 wagens 3 ponter bomen 1 reuve kleet
2 drag kleeden en stocken 2 drei knuppels    
Op de Beun (zolder)  
8 mudde haver 2 bultjes boven en buiten huis
22 mudde rogge 1 bultje haver idem
2 ½ mudde arten (erwten) eenig hoij (hooi)
Levende Have  
10 peerden jonge en oud 2 koeijen
Op het bouwland  
12 deimten rapen 4 mudde rogge uit zaaijd op boven boute
4 deimpt winter garste 5 deimpten rogge Scheemter Zwaag
6 deimpten weite 3 deimten idem Wagenborgen


In Schulden (uitgeleend geld)
niet/geen

 

Uit Schulden  (geleend geld)  
100 gulden aan Tonny Eppes wed. met 3 jaren rente 190 guldens aan Jacob Pieters met 9 jaren rente
650 gulden land huijre aan de hr. Raatsheer Hammink 100 gulden aan Blanken Stein wed. met 1 jaar rente
28 gulden bode loon Jan Jans 140 gulden aan Jacob Jans bode loon
300 gulden aan de koopman Wolthuijs met 3 jaren rente  

Ondertekend door drost (vermoedelijk) Sickinghe.

 

 

Opmerking:
De opsomming van de inboedel is zo goed mogelijk weergegeven. Sommige woorden zijn in het origineel niet goed leesbaar en daardoor ook hier mogelijk niet juist (schrijfwijze) weergegeven.

 

 

Met dank aan: Jan P. Koers, Scheemda, Facebook, 4 maart 2021, voor een deel van de originele tekst.

 

 

Noten, bronnen en referenties:

 


Noten:

 

 

1. Voor diegene die het niet (meer) weet: Een schoof is een bundel plantmateriaal samengebonden met een bindster. De bindster kan een onderdeel van het gewas zelf zijn. Het maken van een schoof is gangbaar geweest bij de oogst van graangewassen. Een schoof wordt nog altijd gemaakt bij bolplanten. Door het samenbinden van de bladeren met enkele bladstelen van de bolplant, kunnen de bladeren op een meer esthetische manier afsterven.
2. RHC GA, Doop- en trouwboek 1641-1762, arch.nr. 124, inv.nr. 405, blad 105
3. RHC GA, Doop- en trouwboek 1641-1762, arch.nr. 124, inv.nr. 405.
4. RHC GA, Doop- en trouwboek 1641-1762, arch.nr. 124, inv.nr. 405.
5. RHC GA, Doop- en trouwboek 1641-1762, arch.nr. 124, inv.nr. 405.
6. Een deimt is de oppervlakte welke men kan maaien in één dag. Het is een oude oppervlakte maat van circa 0,4 tot  0,8 ha.
7. Roeven. Tegenwoordige verstaan we onder een roef, bijvoorbeeld een overdekt verblijf op een schip. Rond 1700 hebben we mogelijk te maken met rapen of knolrapen.
8. Kluinbier (ook wel cluynbier, kluynbier, kloenbier en kluunbier) is een bierstijl die in het noorden van Nederland erg populair is gedurende minstens vier eeuwen, tot het begin van de 20e eeuw. In eerste instantie is het een bier uit de stad Groningen, maar door de grote populariteit wordt het ook elders gebrouwen, zoals in Dokkum en in Franeker. Door de beschikbaarheid van een voorschrift uit het Stadboek van Groningen voor het brouwersgilde uit 1476 (beschikbaar ter inzage in de Groninger Archieven, toegang 1325 Gilden, inv.nr. 84), is bekend dat de samenstelling bestaat uit 62,5% gerst, en 37,5% haver, gemeten in volumes mout. Het is daarmee destijds een gerstbier: veelal wordt bier in de Lage Landen gebrouwen met veel haver, aangezien gerst in het grootste gedeelte moeilijker te verbouwen is. In het noorden ligt dit anders en is gerst relatief goedkoop. Kluin is daarmee revolutionair voor de Nederlandse biercultuur. Het bier heeft ruim 400 jaar bestaan en is daarmee samen met kuitbier Nederlands langstlevende bierstijl.
9. RHC GA, 731, Gerechten in het Oldambt, 1596-1811, 2761 boedelinventaris van Eppo Jans en zijn vrouw Rene Klasens te Midwolda, 1749, nr. 2761.
10. 400 Car gulden uit 1729 zou nu ongeveer 4 miljoen oude guldens bedragen.

 

 

 

 

Bronnen:
RHC GA, Groninger Archieven
Jan P. Koers, Scheemda

 

Deze pagina maakt deel uit van www.nazatendevries.nl. Aan bovenstaande tekst is de uiterste zorgvuldigheid besteed. Desondanks kunnen er best fouten voorkomen. Constateer je fouten en/of heb je vragen, correcties, aanvullingen......... geef die dan even aan mij door via mijn E-mail adres (zie rode balk boven). Wij hebben ons uiterste best gedaan om de auteurs van teksten/citaten en copyrightbepalingen van afbeeldingen te achterhalen. Mocht je rechthebbende zijn en hierover vragen of opmerkingen hebben, neem dan contact op via e-mail. Lees ook de 'Disclaimer' en 'Privacy' voor méér informatie en laat ook eens een bericht achter in het Gastenboek, dan weet ik waarvoor ik het doe.

Hoogeveen, donderdag 1 september 2022.
Samenstelling: © Harm Hillinga.
Klik hier om naar het menu ARTIKELS te gaan.
Klik hier om terug te gaan naar de HOMEPAGE.
Top