De Piloersemaborg of Hamsterborg bij Den Ham

Piloersemaborg of Hamsterborg, Dit betreft het hoofdgebouw (links) op de foto. Het huidige gebouw stamt uit 1633 en is gebouwd in opdracht van Johan de Mepsche. Het is de enige overgebleven boerderijborg in Nederland, wat betekent dat het zowel een adellijk woonhuis als een functionerende boerderij is geweest.

De oorspronkelijke borg, die bekend staat als Piloersemaborg, maar ook als Hamsterborg, heeft zich bevonden ofwel op dezelfde locatie of op een wierde op ongeveer 100 meter ten zuiden van de huidige borg[1]. De betekenis en herkomst van deze vreemde naam, die door zijn uitgang aan een persoonsnaam doet denken, is onbekend. Wel treffen we in 1448 een Lubbe Pylosum zonder een precieze woonplaats aan en in 1453/1455 een Datho Pijloetsem waarvan vaststaat dat hij nabij Den Ham heeft gewoond[2], maar dat brengt ons voor de verklaring van de naam niet veel verder.

Zijaanzicht van de Piloersemaborg. Foto: Hardscarf. mei 2011. Licentie: Creative Commons.

De naam van de heerd komt het eerst voor in 1521. Hij valt dan bij erfscheiding van de boedel van Rembt Jensema ten deel aan zijn zoon Tziado Jensema, pastoor te Oldehove. Van deze is het goed in 1567 waarschijnlijk vererfd op Johan de Mepsche, getrouwd met Dorothea Jensema, een nicht van Tziado voornoemd.

Aanzicht vanaf de achterzijde van de schuur. Foto: Hardscarf, mei 2011. Licentie: Creative Commons.

Johan de Mepsche is een protestantse hoofdeling in Oldehove (niet te verwarren met zijn neef Johan de Mepsche, die Spaansgezind is) die in 1580 als de stad Groningen voor de Spanjaarden kiest en vlucht naar de Hanzestad Danzig (tegenwoordig: Gdansk in Polen). Hij zal volgens verantwoordelijk zijn geweest voor de omvorming van de boerderij naar een borg. Bij zijn dood in 1588 krijgt zijn zoon, eveneens een Johan de Mepsche (Johan de jongere) genaamd, de borg in handen.  Hij overlijdt in 1598 zonder getrouwd te zijn geweest en de borg, die waarschijnlijk zwaar geleden heeft onder de oorlogshandelingen en waarvan mogelijk nog weinig resteert (de koopakte spreekt slechts over singels, grachten en 'gebroecken steen), komt via gerechtelijke verkoop in handen van een van zijn broers, Frederik[3].

 Piloersemaborg of Hamsterborg. Foto: Uberprutser, 12 september 2015. Licentie: Creative Commons.

In die periode is het land dan huurwijze in gebruik bij Nanninck Theens up ten Ham, misschien een zoon van Thee Schomaker, wiens weduwe in 1557 als Catharina toe Pyloersma voorkomt[4].

Johan de Mepsche heeft zich eerder op Piloersema gevestigd. Hij wordt hoofdeling genoemd, hetgeen wijst op rechtsmacht. In Den Ham kan hij deze niet bezeten hebben, aangezien dit kerspel tot de staande rechtstoel Groot Aduard heeft behoord. De verklaring is, dat Piloersema wel tot het kerspel Den Ham heeft behoord, maar tot de rechtstoel Oldehove[5].

Bij de kaart. Piloersma, (Aduard, sectie G 2, no. 205). 1. Borg. 2. Weg naar Aduard. 3. Weg naar Fransum. 4. Boerderij, verplaatst naar de weg. 5. Oude of Hamster dijk. Bron: Dr. J.W. Formsma e.a. De Ommelander Borgen en Steenhuizen, Assen 1973.

Piloersema vererft dus op zijn zoon Johan de jongere. Of deze in de onrustige oorlogstijd Piloersema heeft kunnen bewonen is twijfelachtig. Hij sterft vóór 1598, in welk jaar ongeveer 30 grazen land van hem afkomstig, in wijlen zijn vaders „platze up denn Ham bij Adewert" en mede onder de klokslag van Oldehove gelegen, met de singels, grachten, hoving, hemingen en gebroken steen daartoe behorende en bij Cornelis Jans Hollander in gebruik, publiek worden verkocht[6].

Gevelsteen De Mepsche met wapens. "Den 27 Marty anno 1633 de Erste Steen Van't Huis Toe Piloersma Op Den Ham". Bron: Rijksdienst voor Curtureel Erfgoed.

Koper wordt Frederik de Mepsche, een andere zoon van de in 1588 gestorven Johan, getrouwd met Oede Entens van de borg Harssens bij Adorp. Frederik en zijn zoon, wederom Johan de Mepsche genaamd, laat een nieuwe borg bouwen of de oude verbouwen. Een gevelsteen met de wapens van De Mepsche en zijn vrouw Aijlke tho Nansum[7] vermeldt:

Den 23 Marty Anno 1633 Is Gelecht De Erste Steen Van't Huis Toe Piloersma Op Den Ham

[8]. In 1648 stierf hun enige dochter zonder kinderen en wordt de borg na de dood van Johan rond 1653 vererfd aan zijn achterneef, wederom Johan de Mepsche geheten en zijn vrouw Agnes Gruis. Zij gaan echter in Aduard wonen en verhuren de borg aan een boerenechtpaar.

Huis Piloursema of Hamsterborg: exterieur vanuit het zuid-westen, vanuit het zuid-oosten en vanuit het noorden. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, september 1941.

Afb. wapens van boven naar beneden (JGHBos, 28 sept. 2018):

Familiewapen De Mepsche.
Familiewapen Bos.
Familiewapen Boelens.
Familiewapen Wieringa / Wierenga

Ode, de enige dochter van Johan en Aylke, getrouwd in 1633 met Albert Hooftman, sterft kinderloos in 1648. Piloersema vererft daardoor na de dood van Johan daarom omstreeks 1653 op een achterneef, ook weer Johan geheten, gehuwd met Agnes Gruis. Deze Johan is een zoon Van Johan de Mepsche, rentmeester van de stad Groningen, die zich eveneens jonker en hoveling op den Ham heeft genoemd. Het echtpaar De Mepsche-Gruys heeft zich dus te Aduard gevestigd, terwijl Piloersema verhuurd wordt aan een boerenfamilie.

Familie Bos

In 1699 wordt de borg door de erfgenamen van de familie Mepsche verkocht aan het boerenechtpaar Pieter Jacobs Bos (Bosch) en zijn vrouw Wiske Jacobs Scholtens, die in 1702 een schuur laten bouwen[9], en later een dwarsschuur erbij, zodat de borg een boerderijfunctie krijgt. Omdat Bos katholiek is, kan hij de rechten die bij de borg horen niet uitoefenen. Hij verkoopt deze rechten aan Evert Joost Lewe, de heer van Aduard. Uit die tijd komen we de naam ‘Hamsterburg’ tegen. De kleinzoon van Pieter Jacobs Bos en Wiske Jacobs Scholtens, een zoon van Grietje Pieters Bos en Arien Pontius Boersema, Sponcius Ariens Bos blijft landheer op de Piloersemaborg tot 1798.

Franse tijd: Cornelis Boelens

Tijdens de Franse tijd komt de borg in 1789 in het bezit van Cornelis Boelens (1755-1822), die tussen 1813 en 1822 ook burgemeester van Aduard is. Boelens is boer en de eerste maire (burgemeester) en later schout van de gemeente Aduard. Hij is een zeer belezen man en bestuurder. Als hij in 1822 overlijdt heeft hij een kast met meer dan 150 boeken. Het is voor zover bekend de grootste en belangrijkste bibliotheek die in ‘Boelens’ tijd door een Groninger boer bijeen wordt gebracht. Zijn erfgenamen hebben in maart 1837 de borg verkocht aan Tonnis Bartels Wierenga. Hij koopt de borg voor 20.000 gulden. 

Familie Wierenga

In 1837 wordt Tonnis Bartelds Wieringa ("Tun van Besperd") en daarmee de familie Wierenga de nieuwe eigenaar. Het nageslacht blijft tot 2005 op de borg wonen. Tussen de borg en de schuur bevindt zich dan een eenlaags tussenhuis uit de 19e eeuw.

Tun van Besperd

Tegen het einde van de Franse tijd moeten de Fransen hals over kop vluchten voor de vijand. Ze hebben nog wat goud en sieraden en dat wordt in een ton gedaan. "Tun van Besperd" wordt gecharterd om die ton met paard en wagen te vervoeren. De vijand is echter sneller en de Fransen zijn gevlucht met achterlating van de wagen met de waardevolle ton. Tun heeft toen, naar het verhaal wil, de ton met goud in een diepe sloot gerold. Later als iedereen vertrokken is en de kust veilig heeft hij de ton weer opgevist en het goud verkocht. Zo wordt hij een vermogend man. Het is maar een verhaal, mogelijk in omloop gebracht door jaloerse omstanders. De werkelijkheid is veeleer dat hij geld heeft verdiend met de regelmatige verkoop van door hem gefokte paarden aan het Franse bezettingsleger. 

In 1870 zijn de ruimtes aan de voorkant door de Wierenga's in neoclassicistische stijl verbouwd en ingericht. De laatste Wierenga's, Jan Tonnis Wierenga en zijn vrouw Cornelia Jantina Hilda Geertruida -Van der Valk overlijden beiden in 1991.

De borg bljft in de familie Wierenga en in 1944 gaan Jan Tonnis Wierenga en zijn vrouw Cornelia van der Valk de borg bewonen. Tante Corrie, zoals zij in de familie wordt genoemd, is advocate en studeert later kunstgeschiedenis. Jan en Corrie zijn achterneef en achternicht van elkaar. Als ze trouwen is hij 34 jaar en zij 41 jaar. Hun huwelijk is zonder kinderen gebleven. 

Bij testament van Cornelia Jantina Hilda Geertruida Wierenga-Van der Valk wordt de borg overgedragen aan een in 1986 door haar opgerichte stichting, de ‘Wierenga van Hamsterborg Stichting’. De borg verkeert dan in slechte staat en de stichting verkoopt een aantal landerijen om geld te kunnen opbrengen voor een grondige restauratie, die tussen 1998 en 1999 plaatsvindt met gelden van onder andere het LEADER-programma, staatssecretaris Nuis, de Rabobank en de toenmalige gemeente Zuidhorn. De borg wordt verbouwd tot een hotel met zalenruimte en wordt als zodanig geëxploiteerd[10].

Gracht rondom de Piloersemaborg. Foto: Hardscarf, mei 2011. Licentie: Creative Commons.

Tegenwoordige situatie
Het borgterrein is nog intact en heeft tegenwoordig een fraaie tuinaanleg. De borg zelf is het voorhuis van een boerderij. De smalle ramen zijn vervangen door brede. De smalle boogjes boven de ramen zijn nog aanwezig. De borg bestaat uit twee verdiepingen en een zolderverdieping tussen twee hoge zijgevels, waartussen een zadeldak is aangebracht. Op elke topgevel bevindt zich een schoorsteen.
Op de begane grond van de borg is een grote zaal aanwezig. Twee beelden, voorstellende Geloof en Liefde, eertijds de consoles vormende van een zandstenen schouw in een van de kamers, staan nog in de tuin tegen het huis. In de voormalige schuur en op de verdieping van het achterhuis zijn gastenverblijven ingericht, waarvan een aantal zelfs met bedsteden om het historische karakter van het gebouw te benadrukken. In de borg bevinden zich een opkamer en een bibliotheek.
In de grote zaal kunnen huwelijken worden gesloten. De borg is tegenwoordig een bed- and breakfast in het Hogeland, geopend van woensdag t/m zondagmiddag. Van woensdag t/m zaterdag is er een keuze uit een 4 of 6 gangen menu. Er zijn arrangementen voor feesten, trouwen en logeren.

HAMSTERBORG: Exterieur KARYATIDE (BEELD). Bij de borg is ook nog een tweede exemplaar aanwezig. Ooit onderdeel van schoorsteenmantel. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 10 oktober 1993.

Er bestaat intussen ook een vereniging van ‘Vrienden van de Hamsterborg’. Zij organiseren allerlei culturele en agrarische activiteiten. Zij zorgen er ook voor dat er allerlei dieren worden gehouden op de borg en hebben een paardenhotel gesticht, waar paardeneigenaren hun dieren kunnen onderbrengen.

Huis Piloursema of Hamsterborg: inwendig 1e verdieping zuid-west hoek en zuid-west salon. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 1946.

Opgravingen

In 2006 zijn er opgravingen verricht, waaruit is gebleken, dat een mogelijke voorganger van de borg van 1733 wellicht ten zuiden van de huidige borg heeft gelegen. Er is in het land een verhoging waar te nemen, waarop een steenhuis moet hebben gestaan op een omgracht terrein. Het aspect van de oude borg wordt nu dus gekenmerkt door de statige borg zelf, maar ook de agrarische bestemming, die de borg eeuwenlang gehad heeft, wordt op een fraaie manier tot uiting gebracht, dankzij de ‘Vrienden van de Hamsterborg’[11].

Bronnen, zie ook bij de noten:
- Dr. J.W. Formsma e.a. De Ommelander Borgen en Steenhuizen, Assen 1973.

Literatuur:
- Jb. Vinhuizen, Piloersema te Den Ham, Mooi Groningen 1917, blz. 90-91.
- E. J. F. Smits en W. J. Formsma, Gedenkboek  750-jarig bestaan van Aduard. Groningen  1954 blz. 64, 65.