Jan Brons (foto links) wordt op 20 januari 1865 geboren in het Groningse Wagenborgen. Hij is overleden op 10 februari 1954 en is 89 jaar geworden.
Zijn vader heeft een timmerwerkplaats en bouwt ook huizen en boerderijen. Juist bij deze klussen komen zij in aanraking met de nieuwere technieken zoals bv. dorsmachines. Tijdens reparaties (lees het verhelpen van storingen!) aan dit soort machines en andere werktuigen wordt goed gekeken naar de werking. Vooral in de wintertijd wordt heel wat tijd besteed aan het maken van bv. dorsmachines. De eerste motor die bouwvakker Jan Brons uit het Groningse Wagenborgen in 1891 bouwt, wil niet lopen. Geen wonder, want in het boekje dat hij gebruikt, is het Engelse woord 'petrol' vertaald met 'petroleum' in plaats van met 'benzine'. Rudolf Diesel is rond 1890/1900 druk bezig met de ontwikkeling van zijn dieselmotor.

 

Dit wil niet zo best lukken aangezien het inbrengen van de brandstof best wel lastig is. Diesel moet namelijk tegen de compressiedruk van ong. 40 bar in de cilinder gebracht worden. Rudolf Diesel heeft wel de mensen en machines om deze speciale onderdelen te maken. Jan Brons die inmiddels wat boeken over deze motor heeft gelezen, kan dit nog niet. Toch wil Jan Brons graag zo'n motor bouwen en hij bedenkt een soort hulpzuigertje voor het inbrengen van de brandstof. Het werkt niet, maar met een kleine aanpassing is wel het verstuiverbakje geboren. De eerste "bakjesknapper" loopt!

 

De fabriek van Brons aan het Damsterdiep, in bedrijf tussen 1907 en 2004. Op het moment dat deze foto is gemaakt (2011), is de fabriek reeds gesloten. Foto: Harde sjaal, januari 2011. Licentie: Creative Commons.

 

Jan Brons doet een ontdekking die hem wereldberoemd zal maken. Hij maakt een motor die zonder brandstofpomp en verstuiver op diesel of gasolie kan lopen. Het principe heet kortweg "gasverstuiving". Voor die tijd is dit een sensationele ontdekking omdat dit veel goedkoper is dan de systemen van de concurrenten en er wordt dan ook patent verleend op deze uitvinding. De vraag naar deze motor is zo groot dat men besluit een geheel nieuwe fabriek te bouwen aan het Damsterdiep in Appingedam. Op 1 april 1907 start de nieuwe fabriek met 47 man personeel. Door de jaren heen zijn er topjaren maar ook dieptepunten zoals in de crisisjaren en beide wereldoorlogen. Dit zien wij ook aan de totale motorvermogens die per jaar worden afgeleverd.

 

De Brons dieselmotor in gemaal Cremer te Termunterzijl is nog in bedrijf te zien en wordt ook nog ingezet als de nood aan de man komt.

 

De gegevens van deze tabel kunnen afwijken van de werkelijkheid. De basisgegevens komen uit de boeken "Volle Kracht Vooruit" en "Van Bakjesknapper Tot Turbodiesel". Op deze gegevens zijn wat rekenkundige bewerkingen los gelaten. In 1957 is het 50 jarig jubileum en komt ook het gedenkboek "Volle Kracht Vooruit" uit waarin de eerste 50 jaren prachtig worden beschreven. De ontwikkelingen gaan verder en ook de motorvermogens stijgen fors. Van de GB motor wordt een V-motor gemaakt en zo wordt de GV motor geboren.

 

Vanaf 1971 werken Brons, Bolnes en de Industrie samen in de Nederlandse Motoren Combinatie. Helaas trekt Bolnes zich terug zodat de ontwikkeling van de TurboDiesel motor gedaan (en betaald!) moet worden door Brons en Industrie. Brons heeft in 1975 totaal 500 man in dienst, dat is het personeel van beide fabrieken en er wordt dus ook op beide locaties gebouwd.

 

Collectie / Archief: Fotocollectie Anefo Reportage / Serie: [onbekend] Beschrijving: Europort 1975 in Amsterdamse RAI; dieselmotoren. Datum: 11 november 1975. Trefwoorden: DIESELMOtorens, tentoonstellingen Instellingsnaam: RAI. Fotograaf: Croes, Rob C. / Anefo Auteursrechthebbende: Nationaal Archief. Materiaalsoort: Negatief (zwart/wit) Nummer archiefinventaris: bekijk toegang 2.24.01.05 Bestanddeelnummer : 928-2644. Licentie: Creative Commons.

 

In het jaar 1976 fuseert Brons met Industrie uit Alphen a/d Rijn, maar de ziel is er dan al uit. De fabriek wordt in 1989 overgenomen door het Amerikaanse bedrijf "Waukesha" dat onder zijn eigen naam motoren maakt in Appingedam. Per december 2004 is de motorenproductie van Waukesha helaas gestopt en de onderdelenlevering voor Bronsmotoren verkocht. Een einde aan 100 jaar motoren bouwen in Appingedam. De naam Brons bestaat nu niet meer, maar zijn oude motoren gaan nog een mensenleven lang mee. Er zijn veel motoren gemaakt in al die jaren en we vinden ze vandaag de dag nog steeds terug in hun oude glorie.

 

Stationaire achtcilinder-GV-motor met Heemafgenerator. Fotograaf is onbekend. Sonett72 is degene die op 5 november 2006 de foto op Wikipedia heeft gezet. Licentie: Creative Commons.

Het tweede boek van Jan Vegter
Een must voor iedere motorenliefhebber! Het boek gaat over de meeste motormerken die het Brons of Brons/Hvid verbrandings systeem hebben gebruikt. Het boek is 159 pagina’s dik, met daarbij ook nog eens 176 foto's. De tekst van de tot nu toe 39 merken die Jan Vegter heeft kunnen terug halen, is in het Nederlands. Daarbij zit er een Duitse en Engelse tekst in van hoe de Bronsmotor werkt. Verder zijn er bij alle tekeningen en foto's teksten in het Nederlands, Duits en Engels. De prijs van het boek is 35 euro. Het boek van "Bakjeknapper tot turbodiesel" verschijnt in december 2014 opnieuw met wat extra aanvullingen erbij. Het wordt dan als deel 1 uitgebracht in een uitgebreide serie van boeken over de Nederlandse fabrikanten van motoren. Deel 2 is inmiddels ook verschenen, dit gaat over motorenfabriek de Industrie. De boeken zijn uitgegeven door Profiel Uitgeverij, tegenwoordig gevestigd in Groningen[1].

Afbeelding: Bronslogo op GV-motor. Auteur: Sonett72. Licentie: Publieke Domein.

 

Eerste jaren
De fabriek wordt opgericht door de uit Wagenborgen afkomstige Jan Brons. Deze ontwikkelt zijn timmerwinkel te Appingedam tot een kleine werkplaats van (landbouw)machines, waar in 1894 een eerste stoominstallatie wordt geplaatst. In 1895 volgt een eerste motor in eigen productie. In 1899 komt Brons tot een autobus met een "petroleummotor" die eigenlijk op benzine moet lopen. Hij heeft het woord "petrol" echter verkeerd vertaald, waardoor de motor met petroleum niet aan de praat komt. De lotgevallen van deze zogeheten omnibus zijn ongewis: hij zou een aantal jaren dienst gedaan hebben, totdat een wiel brak. Sommige bronnen spreken van een niet voltooide proefrit. In 1901 telt het bedrijf twaalf werklieden.

De opkomende verbrandingsmotor wordt de kern van de activiteiten. Zo kent Brons de dieselmotor van Rudolf Diesel al, maar hij vindt die techniek te duur. Hij vindt een inspuitsysteem uit, dat uiteindelijk de verstuiverbak genoemd zal worden. Hierdoor kan de motor zonder brandstofpomp werken. Jan Brons maakte slim gebruik van de aanzuigfase van de motor. In deze fase is er geen druk op de cilinder en kan brandstof onder atmosferische druk door zwaartekracht worden toegevoerd naar een 'cup' onder in de verstuiver. Aan het einde van de compressiefase zal een klein deel van de brandstof verbranden en de resterende brandstof wordt door de verstuivergaatjes in de 'cup' de cilinder ingespoten waarna de hoofdverbranding volgt. Deze motoren worden ook wel 'bakje(s)knapper' genoemd. Door gebruik van verkeerde materialen in de begintijd willen de 'cups' of bakjes weleens scheuren. Op dit veel goedkopere systeem vraagt Brons in Duitsland en elders octrooi aan. In 1907 is de Bronsmotor in 14 landen 'gepatenteerd'

 

Bronsmotor met Storkpomp uit 1912. Kerkrade, Industrion, Maschinenfest 2004. Motor: Bronsmotoren Appingendam, Type verstuivingsbakje, Brandstof: Petroleum of diesel, Vermogen: 40 pk bij 180 tpm, Bouwjaar: 1912. Ooievaar-pomp. Foto: Norbert Schnitzler, 4 juli 2004. Licentie: Creative Commons.

Bronsmotorenfabriek
In 1907 wordt de Appingedammer Bronsmotorenfabriek geopend aan het Damsterdiep in Appingedam. Jan Brons heeft zijn bedrijf omgezet in een naamloze vennootschap, samen met de plaatselijke notabelen Dirk Bonthuis Tonkes (vennoot en financier) en mr. A.T. Vos (advocaat en president-commissaris). De Bronsmotor verkrijgt ruime aandacht in binnen- en buitenland, mede door actieve deelname aan nijverheidstentoonstellingen. Verder zijn er relaties met de Technische Hogeschool Delft, waar beproevingen met de Bronsmotor plaatsvinden. In 1911 produceert Brons een eerste locomobiel, maar het gros van de afgeleverde motoren (1908-1914: van 36 tot 80-105 stuks per jaar) betreft stationaire motoren.

 

Kerkrade, Industrion, Maschinenfest 2004. Motor von Brons, Appingedam. Foto: Norbert Schnitzler, 4 juli 2004. Licentie; Creative Commons.

Aanvankelijk gaat het overgrote deel van de productie naar Indonesië.[2] Door de Eerste Wereldoorlog daalt de uitvoer aanzienlijk maar tot 1925 is Indonesië een belangrijke afzetmarkt.

De motoren krijgen steeds hogere vermogens. Het aantal geproduceerde motoren stijgt tot in de jaren twintig en neemt daarna af. Tijdens de crisisjaren probeert Brons een vrachtwagenmotor te ontwikkelen. Een Indiana-bus van de Damster Auto-Maatschappij (DAM), waarvan Jan Brons commissaris is, heeft er enige tijd mee gereden, maar dit wordt geen succes. Wel worden in totaal 49 tractoren met deze motor afgeleverd.

Nadat rond 1920 het motorschip zijn opmars begint te maken, wordt de scheepsbouw een belangrijke afzetmarkt, met name in de provincie Groningen die op dat moment veel scheepswerven telt. Zo worden veruit de meeste kustvaarders van de Groninger werven van een Bronsmotor voorzien. Dit zorgt daarmee voor een opbloei van de Groninger scheepsbouw. [3] [4]

 

Collectie / Archief: Fotocollectie Anefo Reportage / Serie: [ onbekend ] Beschrijving: Landbouw RAI 1980; tractor uit 1936 Datum: 18 januari 1980 Locatie: Amsterdam, Noord-Holland Trefwoorden: landbouw, tractoren Instellingsnaam: RAI Fotograaf: Dijk, Hans van / Anefo Auteursrechthebbende: Nationaal Archief Materiaalsoort: Negatief (zwart/wit) Nummer archiefinventaris: bekijk toegang 2.24.01.05. Bestanddeelnummer : 930-6273. Licentie: Publieke Domein.

Ook na de Tweede Wereldoorlog blijft Jan Brons motoren ontwikkelen. Bij het 40-jarig bestaan van de fabriek in 1947 wordt hij gehuldigd en benoemd tot officier in de orde van Oranje Nassau. Brons kan zijn positie op de wereldmarkt echter niet handhaven. Hij krijgt steeds meer concurrentie van vooral Amerikaanse fabrieken die kleinere dieselmotoren kunnen leveren met evenveel of zelfs meer vermogen.
Jan Brons sterft in februari 1954 op 89-jarige leeftijd.[5]

Overname De Industrie en financiële problemen
Vanaf 1971 werken de bedrijven Brons, Machinefabriek Bolnes en De Industrie te Alphen aan den Rijn samen in de Nederlandse Motoren Combinatie. Het drietal heeft zich ten doel gesteld om grotere motoren te ontwikkelen, eerst motoren met een vermogen tussen de 2000 en 3000 pk per motor en in een later stadium zelfs 5000 pk.[4] In 1971 behaalt Appingerdammer Bronsmotoren een omzet van f 11,7 miljoen en een nettowinst van f 42.000.[6] Bolnes trekt zich terug, zodat de turbodieselmotor ontwikkeld moet worden door Brons en De Industrie.

In oktober 1975 wordt een fusie aangekondigd van Brons en De Industrie. Brons telt dan 320 medewerkers en De Industrie zo'n 180.[7] In 1976 is de fusie een feit. Toch is dit het begin van het einde. Brons kan in 1977 doorgaan dankzij een forse overheidssubsidie van ƒ 10 miljoen, waarbij de Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij grootaandeelhouder wordt. In ruil voor dit geld wordt de fabriek van De Industrie in Alphen gesloten en worden alle 150 werknemers ontslagen.[6]Verder gaan in Appingedam ook 25 banen verloren, maar voor 260 werknemers blijft de werkgelegenheid behouden.[6]Volgens de directie zijn de problemen te wijten aan de slechte scheepsbouwmarkt, de teruggang in de visserijsector en problemen bij de nieuwe turbodieselmotor.[8]

In 1987 realiseert Brons een omzet van ƒ 22,4 miljoen en een winst van ƒ 580.000.[9] In dat jaar daalt het aantal medewerkers met 24 tot 130. In 1988 keldert de omzet naar ƒ 14,5 miljoen en lijdt Brons een miljoenenverlies.[10] Een faillissement wordt voorkomen door activa te verkopen aan de Amerikaanse onderneming Waukesha die, onder eigen naam, motoren blijft maken in Appingedam. Hierdoor wordt de werkgelegenheid van ruim 60 werknemers veilig gesteld, maar verdwijnen er ook 29 banen. De productie en levering van onderdelen stopt eind 2004.

In een kleine 100 jaar tijd worden er meer dan 4000 "Bronsmotoren" gefabriceerd. Sargasso Marine Service BV in Haulerwijk heeft eind 2004 de productie en levering van Bronsonderdelen overgenomen van Waukesha. Dit bedrijf voert nog steeds de reparaties en revisies uit en levert wereldwijd onderdelen voor Bronsmotoren.
Overzicht van de Bronsmotoren[11]

 

Achterkant Brons tractor. Kerkrade, Industrion, Brons tractor 2EA. Deze tractor is speciaal gebouwd voor dorswerk. De tractor is ontworpen voor een motor van 50 pk, maar werd door Verwer (loonbedrijf) in Nieuwolda opgevoerd naar 70 pk door een Roots-compressor toe te passen. Om een eventuele aandrijfriem te spannen kan men de tractor in versnelling zetten en hem dan met een slinger achteruit draaien.
Foto: Norbert Schnitzler, 4 juli 2004. Licentie: Creative Commons.

 

Voorkant Brons Tractor. Kerkrade, Industrion, Maschinenfest 2004. Motor von Brons, Appingedamm Nederlands: Kerkrade, Industrion, Brons tractor 2EA. Deze tractor is 1936 speciaal gebouwd voor dorswerk. De tractor is ontworpen voor een motor van 50 pk, maar werd door Verwer (loonbedrijf) in Nieuwwolda opgevoerd naar 70 pk door een Roots-compressor toe te passen. Om een eventuele aandrijfriem te spannen kan men de tractor in versnelling zetten en hem dan met een slinger achteruit draaien. Foto: Norbert Schnitzler, 4 juli 2004. Licentie: Creative Commons.

Het eerste type Bronsmotor
Van 1907 tot ongeveer 1920 worden een-, twee-, drie- en viercilindermotoren gemaakt van twee tot 80 pk per cilinder. Deze zijn allen van het type viertaktmotor. In 1918 is de fabrieksmotor van Brons Jumbo gemaakt, een zescilindermotor met 600 pk.

Type C
In 1919 worden de motoren aangepast aan de tijd en worden er minder verschillende uitvoeringen gemaakt. Type C heeft drie verschillende cilinderafmetingen en wordt met twee, drie en vier cilinders afgeleverd. Het vermogen is tot 40 pk per cilinder.

Type D
Type D heeft zes verschillende cilinderafmetingen en een vermogen tot 60 pk per cilinder. De productie van dit type begint in 1918-1919 en de laatste motor wordt in 1946 gemaakt.

Type T
Het type T is een tweetaktdieselmotor en wordt geleverd in vier uitvoeringen. Dit type wordt ontwikkeld in 1926 en komt in 1930 in productie. Het is gemaakt tot 1960.

TA: 20 pk per cilinder (1 of 2 cilinders)

TB: 35 pk per cilinder (1 of 2 cilinders)

TC: 50 pk per cilinder (1, 2, 3 of 4 cilinders), ook bekend als TL

TD: 80 pk per cilinder (1 of 3 cilinders)

Type EA
Deze viertakt dieselmotor met brandstofinspuiting is ontwikkeld voor de Bronstractor. In 1935 wordt de eerste tractor opgeleverd en in 1938 besluit men de EA ook als stationaire- en scheepsmotor te gaan verkopen. In de tractor ligt een twee- of driecilindermotor met 20 pk per cilinder bij 800 omwentelingen per minuut (tpm). De stationaire- en de scheepsmotor worden geleverd met 25 pk per cilinder bij 1000 tpm in 1 tot 4 cilinders. Tussen 1935 en 1953 worden 49 tractoren gemaakt. Tussen 1938 en 1963 worden 239 EA-motoren gemaakt

Type AMA
Tijdens de crisis van de jaren 1930 wordt geprobeerd een andere markt aan te boren en in 1935 begint men met de ontwikkeling van een vrachtwagenmotor. De viercilindermotor levert 60 pk bij 2000 tpm. In 1937 wordt het project al afgeblazen, onder meer omdat men er niet in slaagt het geluids- en trillingsniveau aanvaardbaar te houden. Er zijn maar vijf motoren gebouwd, waarvan één wordt beproefd door de eerder genoemde Damster Auto-Maatschappij in een autobus op de lijn Appingedam/Delfzijl-Groningen. De onderdelen die men nog over heeft (er is op dat moment een planning voor vijftig van deze motoren), worden gebruikt voor het motortype FA.

Type ED/EF
Dit type is een grotere broer van de EA serie en wordt gebruikt in schepen en gemalen. De ED wordt gebouwd tussen 1937 en 1962 en heeft drie tot maximaal acht cilinders. Het vermogen per cilinder is 60 pk bij 320 tpm. De EF is een opgevoerde ED die 80 pk per cilinder levert.

Type FA
Voortkomend uit de serie AMA wordt dit type ontwikkeld als een scheepsmotor. Begin 2006 wordt bekend gemaakt dat een FA-motor is teruggevonden, die gerestaureerd zal worden. Er is altijd gedacht dat van dit type motor geen exemplaren bewaard zijn gebleven.

Type GB
Tussen 1953 en 1975 wordt dit type tweetaktmotor gemaakt. Het wordt geleverd met twee tot zes cilinders. Het vermogen van deze motoren is 100 tot 400 pk bij 350 tpm.
Type GV
Het type GV is de V uitvoering van de GB lijnmotor. Tussen 1959 tot 1981 wordt deze motor geproduceerd. Het vermogen is 75 pk per cilinder bij 320 tpm. De motor op de foto is een tweetakt-V8-cilinder en voorzien van turbolader en luchtkoeler.

Type TD
TD staat in dit geval voor TurboDiesel. Dit is de motor die Brons samen met De Industrie heeft ontwikkeld. Deze motor is leverbaar als zes-, twaalf- en zestiencilinder in V-uitvoering met een vermogen van 300 pk per cilinder, die de motor levert bij 600 tpm. Er zijn 24 TD motoren gemaakt [12].

 

In het Bronstijdperk zijn er in 82 jaar 4210 motoren gefabriceerd, wat neerkomt op 1 motor per week.

 

 

Op YouTube vind meerdere video's van Bronsmotoren. Klik hier.
Museum gemaal Cremer op YouTube met Bronsmotoren. Klik hier.
Een brochure van de Bronsfabriek. PDF-bestand. Klik hier.