Geschiedenis van Blijham van ca 1850 tot 1950

Blijham, eerst een landbouwdorp, nu meer een woonplaats

De geschiedenis van ca 1850 tot ca 1950

Molenhorn te Blijham, 1920-1930. Bron: RHCGA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

Het gedeelte van de voormalige gemeente Wedde[1] dat ten noorden ligt van de Louwdijk, draagt de naam Blijham. De naam Blankham en Bli(e)ham komt ook voor op sommige oude kaarten en in akten. Onderverdeeld spreekt men van Oosteind, Westeind[2], Molenhorn[3], Lutjeloo[4], Morige[5] en Zandstroom[6], terwijl verdere benamingen als: de Heemen[7], Kerkhorn[8], Kenters- en Tjabbesstreek[9], de aanduidingen zijn geweest van kleinere gemeenschappen. Blijham telt ongeveer tweederde van het aantal inwoners van de voormalige gemeente Wedde en is dus het hoofddorp geweest. Van de eerder ruim 4000 inwoners wonen er ongeveer 2600 ten noorden van de Louwdijk (ca. 1950).

Hotel Nieuwburg, 1911-1921. Rechts liggen de rails van de stoomtram Oostelijk Groningen. Hotel Nieuwburg dateert uit 1787. In 1861 werd het gemeentelijk bestuur in het hotel ondergebracht, dat voordien in Wedde was gevestigd. In 1866 werd achter hotel Nieuwburg het gemeentehuis gebouwd. RHCGA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

De zetel van de voormalige burgerlijke gemeente, die oorspronkelijk in het dorp Wedde gevestigd is geweest, wordt in 1861 naar Blijham overgebracht en ondergebracht in hotel Nieuwburg. Het gemeentehuis aan de Raadhuisstraat is gebouwd in 1886, op een terrein van de eigenaar van 't hotel Nieuwburg, die de grond destijds gratis afstaat voor dit doel. Het is enige keren verbouwd en uitgebreid, het laatst in 1938. In de gevel prijkt het wapen van de gemeente met het opschrift :

‘In hoc signo floresco’.

Hetgeen vertaald beduidt; ‘In dit teken werk ik’. In 1884 verzoekt de gemeente Wedde aan de regering een wapen te mogen voeren. Men ontwerpt een wapen waarop de symbolen, verwijzen naar ‘Jarfke’s Prophecye’, de profeterende Jarfke, een landman tussen hooioppers.

De minister keurt het ontwerp echter niet goed; de reden hiervoor is dat het wapen kan ontaarden in een soort schilderij of plastische voorstelling. Hij stelt een wapen voor dat meteen wordt geaccepteerd:

Het voormalige wapen van de voormalige gemeente Wedde waarvan het gemeentehuis in Blijham heeft gestaan.

Rechts een kasteel van keel (rood) op een veld van zilver, links gedeeld; boven, een hooischelf van goud op een veld van sinopel (groen); beneden, twee golvende fasen (balken) van azuur (blauw) op een veld van zilver. Het kasteel herinnert aan de burcht te Wedde, de golvende fasen en de hooischelf aan de, midden 15e eeuw begonnen indijking van de Dollard en aan Jarfke's verzuchting:

 ‘Och, och, hoe moede ben ick geworden! Aleer ick door alle hoyop pers gekomen ben’.

Blijham is een zuiver agrarisch dorp geweest; een meubelfabriek en een borstelmakerij dateren van na de tweede wereldoorlog. De steenfabriek te Winschoterhogebrug kan ook tot de industriële sector gerekend worden. En ook een timmerfabriek heeft door het hele land ‘Blijhamster schoppen’ geleverd. Daarnaast is er zelfs een sigarenfabriekje geweest in Blijham.

Ze is een oude nederzetting aan de rand van de grootste uitbreiding van de Dollard geweest. De oudste kaart stamt uit 1595; deze is niet meer ‘bruikbaar’, maar een kopie van circa 1700 toont ons behoorlijk duidelijk hoe Blijham er op dat moment uitziet. Op deze kaart staan alle boerderijen in 't Westeind nog aan het zandpad, dat ongeveer 500 meter zuidelijker parallel loopt aan de hoofdweg. In tegenstelling tot de hoofdweg, die noordwaarts afbuigt naar Winschoterhogebrug, vervolgt dit pad zijn weg zuidwaarts naar Oude Pekela.

Kaart van de landen van Blijham, Bellingwolde en Vriescheloo: kopie naar een kopie van ca. 1700 van een kaart van 1590. Kaart van de landen ten zuidwesten van de Dollard tussen Heiligerlee, Wedde en Den Ham. "een mijle van twee ure gaens den mijle gerekent = 27 cm". Titel verso in pen. Kopie gemaakt naar kaart cat nr. 5887. Originele kaart: cat. nr. 6746; deze is nagenoeg onleesbaar. Zie ook 5888. Bron. RHCGA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen. Klik op de kaart voor een vergroting.

Op de kaart van 1595 zien we de Heerweg bij boerderij no. 25 afbuigen naar de Turfweg, om dan via de Holtjerheerd uit te komen bij de Peekel Borch.

In het Oosteind staan de gebouwen, op een vijftal aan de noordzijde na, aan de zuidzijde van de verkeersweg, die dan vanaf de driesprong naar de Heemen loopt, waar ze overgaat in landwegen. De meesten gebouwen staan met het woongedeelte naar het voetpad dat hier, ongeveer 100 meter zuidelijker, parallel loopt aan de hoofdweg.

Van de genoemde landwegen wordt er één in 1854 door de Provincie aangekocht, om er een verharde weg op aan te leggen. Ook de Langebrug over de Westerwoldse A dateert van die tijd waardoor er dus een behoorlijke verbinding ontstaat met Bellingwolde.

Een paar jaar eerder is de Provinciale weg van Winschoten naar Blijham verhard en dit is voor de boeren in 't Oosteind aanleiding om ook in 't Oosteind tot wegverbetering te komen. Ze vragen concessie en subsidie van de Provincie en dit wordt inderdaad verleend; hadden ze een paar jaar gewacht, dan had de Provincie dit werk uitgevoerd. Ze mogen de weg van ongeveer 1800 meter zelf aanleggen maar ook zelf onderhouden. Beetje pech want na een paar jaar veranderen de regels waarna de Provincie zelf zulk soort wegwerkzaamheden uitvoert. Ze krijgen echter wel het recht om tol te heffen.

Oosteinde 21: Bakkerij. Vervaardiger M.A. Douma, 9 augustus 1974. Bron: RHCGA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

Door zuinig beheer van de tolopbrengst slaagt men er steeds in wat onderhoud uit te voeren maar dit loopt ver achter bij de staat van onderhoud van de Provinciale Weg en na driekwart eeuw eigen beheer is men erg gelukkig de zaak in 1930 in z'n geheel te kunnen overdragen aan de Provincie, waarmee ook de tolheffing komt te vervallen. De boerenweg wordt dan geheel opnieuw aangelegd, geëgaliseerd en geasfalteerd.

Ook Lutjeloo kent destijds zijn eigen boerenweg, verhard van 1870 tot 1880. Een viertal bedrijven zijn hier belast geweest met het onderhoud van deze gezamenlijke uitweg naar de Provinciale Weg. Aangezien deze weg geen verbinding vormt met een andere buurtschap, zal hier de kans op overdracht wel erg klein zijn geweest. De weg staat onder toezicht van 't gemeentebestuur, is voor een groot deel met klinkers en veldkeien bestraat en legt op de onderhoudsplichtige bedrijven een behoorlijke jaarlijkse last.

De tol die hier in 't laatst van de vorige eeuw wordt geheven, is erg billijk. Men betaalt twee cent per persoon wanneer men naar of van Vriescheloo gaat en voor ieder stuk vee is de tol vijf cent. Van de inning komt echter niet veel terecht en daarom wordt de tol dan ook opgeheven.

In de tijd dat de wegen nog niet verhard zijn, vormen de voetpaden, waaraan Blijham nogal rijk is, de hoofdverkeersaders. De vele wit geverfde, smalle bruggetjes (vonders), over iedere zwetsloot die het voetpad doorsnijdt, geven deze paden dan een karakteristiek en fleurig aanzien.

In de eerste helft van 1900 zijn de meeste vonders vervangen door dammen, waaronder duikers zijn gelegd. De paden worden dan twee keer per jaar door 't gemeentebestuur geschouwd en worden in de herfst van een nieuwe laag wit zand van één meter breed voorzien en de vonderleuningen worden wit geverfd. Deze schouw dateert van 1822, wanneer de Staten een verordening vaststellen waarbij het toezicht over alle openbare wegen, straten en voetpaden, aan de gemeentebesturen wordt opgedragen.

Volgens overleveringen moet er vroeger, noordelijk van de hoofdweg ook een pad hebben gelegen van ongeveer 300 meter. Dit pad vormt dan een verbinding tussen de Heemen en Winschoterhogebrug en loopt langs de huizen, waarvan nu nog resten in de grond worden aangetroffen, meest alle in de tweede Venne gelegen. Deze huizen staan echter op geen enkele kaart aangegeven en zullen dus wel zijn opgeruimd vóór 1595.

Naast de beide al eerder genoemde paden door West- en Oosteind loopt er ook nog een belangrijk pad door de Morige, vanaf de openbare lagere school tot de Louwdijk, aansluitend op het Hoornderpad. Dit Morige pad is in die tijd voor de bewoners van de vele verspreid staande arbeiders- en kleine boerenwoningen de kortste verbinding met het kerndorp de Molenhorn. Er is dan nog weinig sprake van bouwvoorschriften en ieder die een stukje grond bezit, zet hier een huisje neer zoals hem dat zelf het beste lijkt. Het resulteert in een stukje Blijham dat er schilderachtig uitziet en zijn eigen karakter heeft.

Eigenlijk bezit Blijham twee kernen: de Kerkhorn en de Molenhorn. De eerste is in vroeger tijden de belangrijkste, wanneer de kerk het centrale punt is; de tweede dankt zijn groei aan de stichting van het gemeentehuis in dit buurtschap, waaromheen allerlei ambachtelijke winkels en bedrijfjes ontstaan. Het in 1935 door de gemeente opgezette uitbreidingsplan beoogt een samensmelting van de beide kernen.

Voormalig gemeentehuis Blijham, gemeente Wedde, 1930-1940. Uitgever W. Nieuwbeerta. Bron. RHCGA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

Als gevolg van het toenemend handelsverkeer in de omgeving begint in 1843 de verharding van de wegen in de omgeving met de aanleg van de weg Winschoten-Groningen. Aangezien er een belangrijke subsidie uit de overheidskas moet komen, wordt in de Statenvergadering over dit onderwerp nogal gediscussieerd. En zo lezen we dat er in de vergadering van 1850 wordt meegedeeld dat een met slechts enkele zakken graan beladen wagen van een landbouwer te Blijham, bespannen met tien paarden, in de weg tussen Winschoten en Blijham is blijven steken. Gevolg is, dat in 1851 wordt begonnen met een kunstweg van Winschoten door het Westeind tot de Morige. Winschoten draagt f 6000,- bij en Wedde f 3000,-. Winschoten stelt echter de voorwaarde dat de Winschoterhogebrug over de Pekel A, die in 1828 door het rijk aan haar in eigendom en beheer is overgedragen, door de Provincie moet worden overgenomen, waarmee de laatste akkoord gaat.

In 1859 wordt de weg Morige-Wedde aangepakt tot even zuidelijk van Wedde en in 1861 volgt de verharding naar Vlagtwedde en Bourtange. Al eerder is vermeld dat de zijtak door het Oosteind in 1852 door de boeren zelf is aangelegd. In 1857 zorgt de provincie voor de verlenging over Bellingwolde-Oudeschans naar Nieuweschans.

Een zijtak, de Rhederweg met aansluiting naar Aschendorf, komt in 1862 gereed.
De turfweg van Oude-Pekela naar Blijham is al in 1852 verhard en de weg Onstwedde-Wedde en die door Vriescheloo in 1866. De wegverharding Vlagtwedde-Ter Apel komt tot slot pas in 1904 tot stand.

Boerenbehuizing E. Botjes - Oosteind Blijham, 1931-1935. Uitgever: Boerenbehuizing E. Botjes - Oosteind Blijham. Bron. RHCGA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

Grote bedrijfsgebouwen met aangebouwde, fraaie woonhuizen kenmerken Blijham als een welvarend landbouwdorp. De grote schuren zijn nodig om de oogst van de veel verbouwde graangewassen te bergen. Vaak is in 't begin van deze eeuw nog een iets kleinere, open of ook wel gesloten landbouwschuur bijgebouwd, om de steeds groter wordende stro opbrengsten te kunnen bewaren. Daarnaast vindt men op veel bedrijven een nog kleinere dichte schuur, waarin de rijtuigen worden geplaatst en waarin nu de tractoren, auto’s als ook de kleinere werktuigen onderdak vinden. Boven de woonhuizen treft men één of twee grote graanzolders aan, die in die tijd nodig zijn om granen, peulvruchten en zaden, die niet direct worden verkocht, op te slaan. Tegenwoordig wordt bijna alles direct na het dorsen afgeleverd en zijn deze ruimten overbodig geworden. Vandaar dat bij nieuwbouw wordt gestreefd naar veel kleinere woonruimtebouw, waardoor de bewoning veel makkelijker wordt en met minder huispersoneel kan worden volstaan. Ook de grote kelders, onder het gehele voorgebouw aanwezig en voorheen nodig voor het bewaren van de veehouderij producten, hebben hun tijd gehad; waar ze nog worden aangetroffen, zijn ze vaak dienstbaar gemaakt aan het bewaren van pootaardappelen. De ruimten, vroeger nodig voor huisvesting van inwonend personeel, worden hoe langer hoe meer uitgebroken en als opslagruimte bij de schuur gevoegd.

De tuinen vóór en naast de woon- en bedrijfsgebouwen, zijn veelal bosrijk en smaakvol aangelegd met grote grasvelden, die in de laatste jaren voor gezamenlijke rekening met een motorgrasmaaier worden onderhouden, zodat alles steeds een nette indruk geeft en een rit door Blijham, tot een waar genoegen maakt.

Boerderij Waalkens, 1930-1940. Fotografische reproductie van prentbriefkaart. Bron. RHCGA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

Over de bevolking van Blijham
In tegenstelling tot andere delen van ons land, waar bij uitbreiding van de boerengezinnen de boerderijen zijn gesplitst, is hier steeds vastgehouden aan het volledig in stand houden van de bedrijven, ja heeft zelfs steeds de neiging bestaan tot uitbreiding. Zo is het aantal boerenbedrijven dus steeds tamelijk constant geweest en zijn er ongeveer 45 landbouwersgezinnen die hierop een bestaan vinden.

Van ongeveer één derde van deze bedrijven kunnen we zeggen dat ze de laatste honderd tot honderdvijftig jaar - sommigen al meer dan drie eeuwen - in dezelfde familie zijn geweest. De gehechtheid van de boeren aan hun grond is zeer sterk. Hetzelfde kunnen we zeggen van de oorspronkelijke kern van arbeiders van toen die in de Morige veelal een bedrijfje van een half tot twee ha exploiteert naast hun dagtaak bij de boer. Hierdoor begint de arbeidstijd op de grote bedrijven steeds zeer vroeg en eindigt vroeg in de middag, opdat ook voor het eigen bedrijfje kan worden gezorgd.

Werktijden
Tot ongeveer 1920 is een werktijd van half zes 's morgens tot twee uur in de middag normaal, het z.g.n. éénschaftswerk[10]. Alleen in de oogsttijd wordt doorgewerkt tot het donker wordt, terwijl ook de paardenknecht twee schaften moet maken, van half zes tot half twaalf en van één uur tot half zes. Na half oktober en als men te ver van huis is, wordt ook het paardenwerk dan in één schaft toegestaan. De arbeider heeft dan de nodige paardenarbeid op zijn eigen bedrijfje gratis en mag een dagwerk turf (zes voer) van 't veen halen. Bovendien heeft de vaste arbeiderskern het grasgewas van de sloten en meentgoten, waarvan hooi wordt gewonnen, om enkele koeien en schapen of geiten in de winter mee te kunnen voeren. Dit hooien is een moeizaam werk en valt vaak gelijktijdig met de graanoogst. Tegenwoordig zijn de meentgoten[11] gedicht, nadat het land is gedraineerd. Het hooi van de slootwallen moet over een groot terrein bij elkaar worden gehaald om een behoorlijke hoeveelheid bijeen te krijgen, zodat de animo voor dit emolument[12] niet groot meer is. Ook de werktijd heeft de laatste twintig jaar een belangrijke wijziging ondergaan en is nu normaal van zeven uur tot half vier, met enkele seizoenschommelingen. De vrije zaterdagmiddag is na de tweede wereldoorlog ingevoerd en maakt een eind aan het werken op de zondagmorgen, dat dan vaak voor komt.

Boerderij H.E. Dijkema, 1946-1948. Foto: Jos Pé. Bron: RHCGA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

Door het gebruik van tractoren is de paardenstapel belangrijk ingekrompen en is tweeschaftswerk overbodig geworden. Alleen bij het inhalen, loopt de arbeidstijd nog tot 's avonds half zeven. Meerdere arbeidersfamilies werken jarenlang op hetzelfde bedrijf en voelen zich hiermee hecht verbonden. Deze goede verhouding wordt zelfs door de vele werkstakingen en uitsluitingen in de eerste helft van deze eeuw niet verstoord. Door de tijdgeest en tot op zekere hoogte de voortgaande mechanisatie na de Tweede Wereldoorlog is deze goede verstandhouding er echter niet beter op geworden.

De opleiding van jonge werkkrachten, zoals in de vorige eeuw, van eierjongen naar kleine en grote knecht, tot arbeider en eerste arbeider, komt maar sporadisch meer voor. De romantiek die er dan ligt in de gezamenlijke arbeid op het bedrijf, waarbij men op elkaar ingesteld is en samenwerkt om het geheel goed te doen functioneren, heeft plaats gemaakt voor een zuiver zakelijke inslag, waarbij de hoogte van het loon de belangrijkste rol speelt. Dit alles heeft ertoe geleid dat van de leiding van het bedrijf veel meer wordt gevraagd dan vroeger. De mooie tijd, waarin na de oogst een vier- of vijftal spannen paarden achter elkaar 's morgens en 's middags de laan uittrekken om te gaan ploegen en eggen en de paardenknechten die elkaar beconcurreren in het maken van rechte voren, is voorbij. Het klaarploegen op wintervoor[13], op zodanig nauwkeurige wijze dat iedere voet grond zijn eigen water kan bergen, is de trots van elke ploeger. Dat is ook de tijd, waarin de boer ‘met zijn duimen achter ’t vestje’, 't land opgaat en in rustig tempo met een aanmoediging hier en een vermaning daar, het werk van zijn arbeiders beoordeelt. Voor veel werkzaamheden bestaan dan bepaalde normen die als dagtaak gelden, waaraan een bekwaam en handig arbeider, bij rustig doorwerken kan voldoen.

Voormalig sigarenfabriek F.J. Arentz, aan de Raadhuisstraat, 1910. Uitgever Zijl, S. van der. Bron: RHCGA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

De vele machines die de laatste 25 jaar steeds meer op de bedrijven worden gebruikt, stellen aan boer en arbeider hele andere eisen. Het tempo is belangrijk verhoogd en bij gunstige weersgesteldheid hoort men bijna dag en nacht de tractoren werken.

De arbeider heeft zich in de eerste helft van de 20e eeuw (1900-1950), door middel van zijn organisatie, een belangrijk betere positie verworven, die met harde strijd gepaard is gegaan.

Toch is de bereidheid van jonge mensen niet groot meer om het beroep landarbeider te kiezen. Hieraan liggen vele oorzaken ten grondslag, die we hier niet nader zullen bespreken.

Maar het is een probleem van deze en de komende tijd, hoe de bedrijven van werkelijk vakbekwame arbeiders zullen kunnen worden voorzien. Bij de verdere industriële ontwikkeling zoekt een deel van de arbeidersbevolking zijn werk hierin. Zo trekken velen naar het nabije Winschoten en Oude Pekela, om te werken in de steenfabrieken, strokartonbedrijven en dergelijke. Ook de sterk toegenomen burgerij vindt hierin deels haar inkomsten.

De positie van de neringdoenden is de laatste halve eeuw veel onafhankelijker geworden. In de vorige eeuw bijvoorbeeld zijn de bakkers zeer afhankelijk van de boeren, die als grote gezinnen (waaronder enige meiden en knechten) tot hun beste klanten behoren. Een voorbeeld van een soort slaafse onderworpenheid in die tijd is dat een bakker het niet waagt om een pijp, laat staan een sigaar te roken als hij in de gezichtskring van een grote boer komt. Deze zal hem zeker over deze ongeoorloofde luxe aanspreken.

In de jaren 50 van de vorige eeuw is het verschil in stand lang niet zo groot meer. De ontwikkeling door onderwijs en radio en de grotere welstand onder alle lagen van de bevolking, heeft dit verschil aanmerkelijk verkleind. Voorheen is bijvoorbeeld ’t Nut’[14] in feite alleen toegankelijk voor boeren en intellectuelen, nu neemt ook de burgerij vrij algemeen aan de vergaderingen deel.

Ook de rivaliteit die er jarenlang heeft bestaan tussen de boeren uit het Westeind en Lutjeloo tegenover de Oostereinders, is verdwenen. Blijham staat bekend als een dorp, waar men gemakkelijk in de gemeenschap wordt opgenomen, wanneer de nieuw binnen komende zichzelf ook wil geven en aanpassen.

Molenhorn te Blijham met rechts Hotel Nieuwburg. Ansichtkaart 1910-1915. Bron: RHCGA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.