Garnwerd, het dorp

Ansichtkaart Garnwerd. Dorpsgezicht met molen. 1900-1905, uitgever: E.J. Brands. Uit de collectie van: Groninger Archieven. Bron: Beeldbank Groningen, RHCGA Groninger Archieven.

Geschiedenis
Garnwerd of Garnwerd in het Gronings, is een wierdedorp aan het Reitdiep in de gemeente Westerkwartier. Hoewel het maar een klein dorp is, telt Garnwerd circa 23 Rijksmonumenten. Het heeft een oppervlakte van 18 hectare en een inwonertal van 340[1]. Het postcodegebied Garnwerd had in 2012 in totaal 470 inwoners. Hieronder tellen ook Oostum en Wierumerschouw mee. Garnwerd heeft de status van beschermd dorpsgezicht. Bovenop de wierde van het oude dorp 'Granawurth' ligt de laatromaanse zaalkerk. Garnwerd is een fascinerend voorbeeld van de ontwikkeling van een klein dorp in Nederland, met een rijke geschiedenis die nog steeds zichtbaar is in zijn architectuur en cultuur.

Garnwerd: afgraving van de wierde aan het Reitdiep. Vervaardiger: Sanders & Zn., S. 1920-1930. Fotografische reproductie van een prentbriefkaart. Collectienaam: Provinciale Groningse Oudheidkundige Commissie. Bron: Beeldbank Groningen, RHCGA Groninger Archieven.

Vroeger heeft op de wierde van Garnwerd op een soort schiereiland gelegen tussen het Reitdiep en het Aduarderdiep. Door kanalisatie is het Reitdiep vanaf 1629 dichter bij het dorp komen te liggen; vanaf 1631 heeft een veerman vanaf zijn veerhuis op de dijk de overtocht gemaakt met de afgesneden boerderijen en landerijen bij de Raken, Klein Garnwerd en Alinghuizen, de Garnwerderhoek.

Ansichtkaart Garnwerd. Titel/opschrift: Garnwerd. "Logement Hammingh met pontveer". De pontveer is nog goed zichtbaar vlak voor logement Hammingh. 1900-1905. Uitgever: E.J. Brands. Uit de collectie van: Groninger Archieven. Bron: Beeldbank Groningen, RHCGA Groninger Archieven.

Garnwerd: een man trekt aan bel van het veer over het Reitdiep. Vervaardiger: Kramer, P.B., 1915-1925, collectie Kramer, Uit de collectie van: Groninger Archieven, Bron: Beeldbank Groningen, RHCGA Groninger Archieven.

Het veerhuis
Uit verzamelde informatie (een kaart uit 1750 van Theodorus Beckeringh, de kadasterkaart van 1832 en een notariële akte uit 1836 van de familie Hammingh blijkt dat tussen 1631 en 1750 naast het eerste veerhuis een groter veerhuis (2e), tevens logement is gebouwd. De familie Hammingh neemt in 1835 de exploitatie van veer, logement, boerderij en scheepssloperij over en bouwt na afbraak van het 2e veerhuis in 1876 op dezelfde locatie een nieuw pand (3e) maar nu met bovenverdieping, het huidige "Café Hammingh". De bovenzaal is noodzakelijk geweest om aan de behoefte van verenigingen en vergaderingen te voldoen (foto hieronder).

Café Hammingh, Hunzeweg 32, Garnwerd. Rijksmonument 352791. September 2010. Foto: Hardesjaal. Licentie: Creative Commons.

1876 is tevens het jaar dat door aanleg van zeesluizen bij Zoutkamp, het Reitdiep tot aan de stad, in het vervolg gevrijwaard blijft van eb en vloed. In 1887 wordt het bootveer vervangen door een pontveer uit Wierumerschouw nadat aldaar een draaibrug is gebouwd.

Garnwerd: dorpsgezicht. V.l.n.r. het jachthaventje in het Reitdiep, molen de Meeuw en de klapbrug. Vervaardiger: Douma, M.A., 1972. Bron: Beeldbank Groningen, RHCGA Groninger Archieven.

Café Hammingh op de dijk aan het Reitdiep wordt een van de bekendste gebouwen van het dorp en in de regio; het vormt een geliefd studieobject voor De Ploeg-schilders als Jan van der Zee, Johan Dijkstra en George Martens.
In 1933 komt er een brugverbinding over het Reitdiep, waardoor het veer overbodig wordt. De brug over het Aduarderdiep bij Schifpot wordt op 25 maart 1939 geopend. In 2002 wordt een sloopvergunning aangevraagd voor de doorrit wegens instortingsgevaar.[2] Dankzij een lening uit het Restauratiefonds en een provinciale subsidie is de doorrit in 2007 gerestaureerd.[3]

Het dorp heeft een basisschool, “De Kromme Akkers” en een kerk, de Sint-Ludgerkerk[4] uit de 13e-euw. Tegenwoordig is Garnwerd een pleisterplaats voor (vaar)recreanten en toeristen. Garnwerd is aantrekkelijk vanwege de horeca aan het Reitdiep en het recreatiecentrum Garnwerd. Eenmaal per jaar wordt in de zomer het meerdaagse feest 'Garnwerd Grandioos' gevierd.

De inwoners van het dorp hebben de bijnaam "Görtvreters". Dit voert terug op een oude legende van een scheepsjager die zich op een keer overeet in een bord met gort. Het dorp heeft een eigen volkslied en een eigen vlag.

Woning onder zadeldak tegen topgevels. Burgemeester Brouwersstraat 22, Garnwerd. Rijksmonumennr. 15567, 2 oktober 2010. Foto: Hardsjaal. Licentie: Creative Commons.

De herindeling
Garnwerd is deel van de streek Middag-Humsterland. Tot 1990 is het dorp deel van de toenmalige gemeente Ezinge. In dat jaar gaat Ezinge op in de toenmalige gemeente Winsum, terwijl de rest van Middag-Humsterland wordt ingedeeld bij de toenmalige gemeente Zuidhorn. Tijdens het herindelinsgproces in de periode 2013-16 in de provincie Groningen geven veel bewoners van de streek aan dat de verdeling over twee gemeenten achteraf geen goed idee is geweest. Daarop besluiten zowel de gemeente Zuidhorn als de gemeente Winsum voor hun deel van Middag-Hunsterland een referendum te houden waarbij de bewoners kunnen aangeven wat hun voorkeur heeft. De overgrote meerderheid kiest voor aansluiting bij de nieuwe gemeente Westerkwartier in plaats van Het Hogeland waarin de rest van de gemeente Winsum opgaat.[5]

De boekaniers van Garnwerd
"Boekaniers van Garnwerd" is de naam van een stichting die zich richt op cultuurhistorische publicaties over het pittoreske dorp Garnwerd. Het is geen restaurant, maar een initiatief dat boeken en fotoarchieven over de lokale geschiedenis beheert en uitgeeft.

De stichting "Boekeniers Garnwerd" is opgericht door dorpsgenoten met als doel de historie van Garnwerd levend te houden. Ze hebben onder andere een succesvol boek gepubliceerd over de geschiedenis van het dorp en zijn inwoners, van de prehistorie tot nu, aangevuld met historische foto's en anekdotes.

Bezienswaardigheden in Garnwerd
- De 13e-eeuwse Sint-Ludgerkerk [6] met een 18e-eeuwse toren. Het orgel uit 1809 is gebouwd door Lambertus van Dam. De kerk is eigendom van de Stichting Oude Groninger Kerken.
-Bij de brug over het Reitdiep bevindt zich de korenmolen De Meeuw, een stellingmolen uit 1851.
- Bij de molen heeft een sarrieshut gestaan uit 1628, deze is echter helaas afgebroken.
- Het dorp is bekend vanwege de Burgemeester Brouwersstraat, het smalste voor auto's toegankelijke straatje van Nederland (zie foto).[7]

Garnwerd. Burgemeester Brouwersstraat. Het smalste voor auto's toegankelijke straatje van Nederland. De meeste huizen in het straatje zijn Rijksmonumenten. Op de achtergrond de kerktoren van de Ludgerkerk. Foto: Douma, M.A., 13 september 1972. Uit de collectie van: Groninger Archieven. Bron: Beeldbank Groningen, RHCGA Groninger Archieven.

Meer lezen: De Sint Ludgerkerk van Garnwerd