 Kommerzijl dorpsgezicht. Vervaardiger: L.H. Dreise, 1900-1905. Bron: Collectie Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.
Kommerzijl, eerst een schans en toen een zijl
In het gebied Westerkwartier liggen meer dan veertig dorpen. Een groot deel daarvan zijn buurtschappen. Het Westerkwartier is niet alleen een streek maar ook een gemeente. Kommerzijl is net als Drieborg als dijkdorp ontstaan en wordt tot circa 1680 “Opslachterzijl” genoemd. Door het dorp loopt het Kommerzijlsterdiep, dat na het dorp verdergaat als Kommerzijlsterriet, dat weer uitmondt in het Reitdiep. Ten westen van het dorp ligt de Ruigewaard en ten oosten het Humsterland. Kommerzijl is circa 1580 ontstaan. Op de plek van Kommerzijl is rond 1572 een verdedigingswerk, een schans aangelegd. Na het afbreken daarvan wordt de Riet (Kommerzijlsterriet) afgedamd met een sluis, deels gebouwd met kloostermoppen van het klooster te Aduard. Het dorp telt in januari 2025 558 inwoners[9] die "Spierens” worden genoemd, een scheldnaam afkomstig van de visnaam spieringen. Waarschijnlijk komt dat omdat de inwoners in de ogen van derden in vroegere jaren nogal mager zijn geweest[1].
Kommerzijl dorpsgezicht. Vervaardiger: L.H. Dreise' 1900-1905. Bron: Collectie Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.
In 1573 start Wigbold van Ewsum, de heer van Nienoord, grootschalige zoutproductie bij Kommerzijl[2]. Het dorp telt volgens het rijksmonumentenregister een viertal Rijksmomenten, namelijk drie boerderijen en een wierde uit de vroege middeleeuwen met daarop boerderij “Mentemaheerd” aan de weg Heereburen (zie foto hieronder)[3].
Wierde met boerderij 'Mentemaheerd' aan de Heereburen 8, Rijksmonument nr. 522138. Foto: Hardscarf, juni 2011. Licentie: Creative Commons.
Het ontstaan van Kommerzijl
Rond 1600 zal Kommerzijl dus zijn ontstaan. De oudst bekende vermelding van dit dorp staat opgetekend in een afrekening uit 1602 inzake pachtrenten uit landerijen die de provincie van de opgeheven kloosters heeft overgenomen. Rentmeester Johan Lutma registreert dat jaar betreffende bezittingen van het voormalig nonnenklooster te Kuzemer een jaarlijkse rente van 3 daalder, afkomstig van de Wybesmaheerd[4] bij de "Kummerzijl". Het dorp dat nog niet veel meer is dan een paar huizen bij een nieuwe sluis, is dus dan al onder die naam bekend. Als eigenaresse van de Wybesmaheerd wordt Ursula Canter genoemd, de rijke weduwe van Evert van Asschendorp. Zij heeft rond 1595 de Reitsemaborg te Grijpskerk gekocht[5].
Uitsnede van een ansichtkaart. Kommerzijl, dorpsgezicht met brug en sluisdeuren. Vervaardiger: J.W.A. van Kluijve, 1900-1905, nr. 7947. Bron: Collectie Groninger Archieven, Beeldbank Groningen. Zie ook de foto verderop van de brug.
Verdere geschiedenis
Kommerzijl ontstaat als een gehucht[6], een plaats zonder kerk, in het land achter zijl en dijk. Reeds in het begin van de 17e eeuw heeft de plaats al een molen. Dat weten we door een document uit 1628 waarin sprake is van de sloop van een molen in opdracht van Provinciale Staten. Het aantal molens in de provincie is destijds aan een maximum gebonden[7].
Kommerzijlsterdiep gezien vanaf de sluis (brug) in Kommerzijl. Foto: Hardscarf, oktober 2010. Licentie: Creative Commons.
Rond 1650 wordt tevergeefs gepoogd om een lagere school te krijgen in het dorp. Bij de volkstelling van 1795 wonen er slechts 95 mensen. Op 'de Waarden', het buitengebied, wonen echter nog 288 mensen, maar met de bedijking van de Ruigewaard door de uit Friesland afkomstige gebroeders Teenstra, op eigen kosten binnen twee jaar, in 1797 verandert dit. Er komen daardoor meer mensen in dit gebied wonen, waardoor er meer behoefte ontstaat aan een school. In 1812 kan volgens het naamgevingsregister van Grijpskerk 48% van de Kommerzijlster en Waardster gezinshoofden zijn eigen naam niet schrijven, waarvoor Kommerzijl in aanmerking komt voor een school. Destijds is er al wel een herberg als ontmoetingsplaats gevestigd. De gebroeders Teenstra, die zich vestigen op twee imposante boerderijen op de 'Ruigezand', laten daarop waarschijnlijk in 1809, als er een leraar wordt aangetrokken, een huis inrichten als school, die ze zelf ondersteunen met een jaarlijkse toelage. In 1818 komt wederom met steun van de Teenstra's een schoolgebouw gereed ten oosten van de Kommerzijlsterriet.
In 1811 komen de meeste gemeenten tot stand, waarbij het gehucht langs de Kommerzijlsterriet wordt gesplitst over de gemeenten Grijpskerk, in het westen en Oldehove in het oosten, een situatie die gehandhaafd blijft tot de instelling van de nieuwe gemeente Zuidhorn in 1990.
Reproductie van de kaart van de mond van het Reitdiep met de uiterdijks- en kwelderlanden ten noorden van Kommerzijl : met het project voor een nieuw afwateringskanaal naar het Botsgat. Het Ruigezand en omgeving. Vervaardiger: Theodoor van der Haven; Schilthuis, 1740.. Schaal 600 roeden a 19 voeten = 11,3 cm ; 500 roeden a 21 voeten = 14,1 cm. Originele kaart: toegang 817 cat.nr. 1063, collectie RAG. Afmetingen 55,5 x 76,5 cm. Reproductie. Bron: Collectie Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.
 Klik op de kaart voor een beeldscherme vergroting. Met de scroll schuiven kun je door het scherm scrollen om te vergroten en te verkleinen. Klik op een plek op de kaart om deze te vergroten. Klik nog een keer om de hele kaart weer te zien. Klik in de adresbalk op het kruisje in de het tablad om deze weer te sluiten.
In 1840 krijgt het gehucht vanwege de grote toename van het aantal inwoners van de plaats, in 1837 zijn dat er 237, de beschikking over een begraafplaats. In hetzelfde jaar wordt ondanks protesten van molenaars uit Niezijl en Niehove een koninklijke vergunning verstrekt voor de bouw van een korenmolen in het dorp, die echter in 1934 volledig afbrandt. In 1857 wordt in het kader van een provinciaal wegenbouwprogramma voor een betere aansluiting van het Noordelijk Westerkwartier op de stad Groningen onder andere een 'kunstweg', grindweg aangelegd van Oldehove via Kommerzijl naar Niezijl over de bestaande kleiweg, met aan de afslag naar de Lageweg een tolhek. De gemeente verbetert daarop zelf de weg langs de 'Waarddijk' naar Pieterzijl.
Voormalige molen (1840-1934; afgebrand) aan de Molenreed in Kommerzijl. Foto: Hardscarf, november 2010. Licentie: Creative Commons.
In 1872 wordt in het dorp de spaarbank 'De Vereeniging' opgericht, die tot 1970 blijft bestaan. Dat is nu onderdeel van de SNS Bank. In 1879 is het aantal inwoners gestegen tot 528, waarvan 311 in de gemeente Grijpskerk en 217 in de gemeente Oldehove. Dit aantal stijgt tot 638 in 1960, maar is daarna weer gedaald tot ongeveer 500.
In 1911 wordt er een christelijke school gesticht in het dorp, die de naam “de Rietstek” meekrijgt en een jaar later komt er een gereformeerde kerkgemeente, die wordt afgesplitst van die van Niezijl. In 1913 wordt hiervoor een kerk voltooid.
Na de Tweede Wereldoorlog loopt het dorp steeds verder leeg als gevolg van de landbouwmechanisatie, waardoor jongeren werk buiten het dorp moeten gaan zoeken. Door landbouwers uit de omgeving worden in opdracht van die boeren en de middenstand van Kommerzijl 20 arbeiderswoningen gebouwd om het eigen boerenpersoneel een kwalitatief onderkomen te kunnen bieden en daarmee tevens de voorzieningen in het dorp op peil te kunnen houden. De leegloop blijft bij gebrek aan woningen echter doorgaan, waarop in 1971 door de gemeente Oldehove een nieuw woningbouwplan wordt opgesteld voor de bouw van 12 woningen. Dit wordt gevolgd door de aanleg van een tennisbaan en een ijsbaan, alsook een aantal woningen voor bejaarden. De luidruchtige brug wordt vernieuwd voor een geluidsarmer exemplaar.
In de jaren 1990 zijn er plannen voor een gasopslag nabij Kommerzijl, waarop bewoners weten te bewerkstelligen dat deze zal worden opgeschoven en visueel van het dorp zal worden gescheiden door middel een dorpspark, een landschappelijke inpassing met natuur en speeltoestellen. De ijsbaan wordt naar een van de vijvers verplaatst.
Begin 21e eeuw worden een aantal vrijstaande woningen gebouwd aan de 'Appelhof' bij de ingang naar het dorp gezien vanaf Niezijl. Tussen 2003 en 2006 is een dorpsvernieuwingsplan doorgevoerd, waarbij de straten en straatverlichting zijn vernieuwd en nieuw straatgroen en parkeerplaatsen zijn aangelegd[8].
Boerderij Oudebosch (vroeger Pama). Rijksmonument nr. 31401. Auteur: Hardscarf. mei 2011. Licentie: Creative Commons.
Kommerzijl nu
Voor primair onderwijs is er Christelijke basisschool 'De Rietstek'. Verder heeft het dorp twee kinderopvang organisaties. Het dorp heeft ook een dorpshuis dat de naam “De Solketen” heeft gekregen, benoemd naar de vroegere zoutwinning. Tevens is er een sportveld. In het centrum van het dorp bevinden zich nog een café met een cafetaria, een warme bakker en een kapsalon[9].
Het dorpshuis “de Soltketen” vormt het multifunctionele hart van het dorp en wordt voor veel activiteiten gebruikt. Vergaderingen, informatiebijeenkomsten, de tweewekelijkse inloopochtenden, het maandelijkse “Proathoes”, feesten en diverse andere activiteiten worden in het dorpshuis gehouden. Wekelijks wordt de sportzaal ook gebruikt voor de gymnastieklessen van basisschool CBS 'De Rietstek'. In voorkomende gevallen kan het dorpshuis gebruikt worden voor het houden van uitvaartdiensten. Op de vaste woensdagavond wordt het gebruikt door de schietvereniging van Kommerzijl. Uiteraard mag ook de jaarlijkse goed bezochte toneelvoorstelling van toneelvereniging genaamd ’t Riet niet worden vergeten. Ook voor privé zaken zoals een verjaardag kan het dorpshuis afgehuurd worden. Het dorp heeft ook een “Vereniging dorpsbelangen AKTIE ‘68”.
Dorpshuis 'Soltketen' in Kommerzijl. De naam verwijst naar de 'zoutketels' die werden gebruikt in de zoutwinning door Wigbolt van Ewsum rond 1572. Foto: Hardscarf, 2010. Licentie: Creative Commons.
In het dorp zijn o.a. twee bouwbedrijven, een dier, tuin en agri-bedrijf, een café-cafetaria “de Driesprong”, een bedrijf voor installatietechniek, een pedicurepraktijk, schildersbedrijf en ander bedrijven gevestigd[10].
De gereformeerde kerk aan de Kerkstraat 13 is niet meer als zodanig in gebruik[11].
De schans
Op de plek van Kommerzijl wordt rond 1572 een schans aangelegd, vierhoekig met 4 rondelen, op verzoek van Wigbold van Ewsum, de borgheer van Nienoord te Leek. Hij heeft eerder tijdens buitenlandse reizen daarvoor inspiratie opgedaan voor zelnering; zoutwinning uit vloedwater. Een jaar eerder heeft hij een compagnie opgericht (Nordsalzburg) die in dit gebied, dat in open verbinding staat met de zee, met zoutwinning is begonnen uit de zouthoudende veenlaag die zich onder de bovenste kleilaag bevindt.
De schans is nodig om het terrein van de compagnie te beschermen, vooral tegen de geuzen, die in 1572 Brielle hebben veroverd en vervolgens voortdurend invallen doen in kuststreken in het noorden. Omdat bij de aanleg van de schans de dijk langs de uitwateringsriet wordt verhoogd, krijgt de schans de naam "De Opslag" (of De Opslach). De leden van de compagnie krijgen echter ruzie, hetgeen uitloopt op een bezetting van de schans door Van Ewsum zelf in 1577 nadat factor[12] Raesfeld hem weigert te betalen. Twee jaar later wordt de compagnie ontbonden. De zoutziederij stopt daarop. De naam van het dorpshuis 'de Soltketen' herinnert nu nog aan de zoutketels die hiervoor zijn gebruikt. De schans ervoor blijft echter, zij het dat de stad Groningen uit boosheid over de bezetting van deze relatief strategisch gelegen schans door 'Ommelanders' dreigt te slechten[13].
Door het "verraad" van de stadhouder Rennenberg in 1580 komt de stad Groningen met de Ommelanden, Drenthe en grote delen van Overijssel en Lingen weer in katholieke, Spaanse handen. Friesland komt met succes in opstand en wordt geheel Staats en als gewest aan de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden toegevoegd. Door de geografische ligging krijgen dan de Bomsterschans (waar Niezijl is ontstaan) en de Opslachterschans een belangrijke strategische betekenis. De Bomsterschans wordt een jaar later door de Staatse troepen veroverd en zal vervolgens jarenlang de enige plek in de Ommelanden blijven waar de Spanjaarden niets meer te vertellen hebben.
De vlakbijgelegen Opslachterschans blijft echter voortdurend van bezetter wisselen; Rennenberg laat de schans aanvankelijk slechten, maar daarop wordt deze veroverd door watergeus Diederik Sonoy, die hem weer opbouwt en er een garnizoen plaatst. In 1580 belegert Rennenberg de schans na zijn overwinning in de Slag op de Hardenbergerheide, waarop vanuit Friesland een ontzettingsleger van 200 man onder leiding van Gerrit van Renesse wordt gestuurd. Dat wordt echter verslagen op de dijk bij Visvliet. De bezetting geeft zich daarop over op 3 juli 1580 wegens voedselgebrek en krijgt een vrije aftocht onder voorwaarde van 3 maanden wapenstilstand.
Op 28 juli 1580 wordt de schans weer ingenomen door de staatse leider Hohenlohe doordat de Spanjaarden druk doende zijn met het Beleg van Delfzijl, dat echter een dag later wordt veroverd. Rennenberg slaat daarop opnieuw het beleg voor de versterkte schans neer, waarop de situatie zich herhaalt; de verdedigers geven de schans op, op voorwaarde van een vrije aftocht. Rennenberg laat de schans daarop opnieuw slechten en steekt alles in brand wat er maar kan branden.
Nadat staatse troepen in een voorbereiding om te pogen Groningen te veroveren de schans bij Enumatil hebben veroverd, laat Verdugo “de Opslag”[14] weer opbouwen in 1589 onder leiding van Lambert de Croisellers[15] met als doel een dam aan te leggen om de Riet af te sluiten en zo de Bomsterschans (die al verschillende malen tevergeefs is belegerd door de Spanjaarden en een tijdlang het enige Staatse steunpunt heeft gevormd in de Ommelanden) af te snijden van de toevoer over zee. Voor de heraanleg worden materiaal en werkkrachten geronseld onder de bevolking, die daarom niet echt meewerkt, waardoor de bouw vertraging oploopt. Verdugo herovert daarop in 1590 de schans bij Enumatil, maar de aarden dam weet het water van de Riet echter niet te stoppen en pogingen om deze te versterken met dijkvorken [16] mislukken doordat de bevolking beweert deze niet te bezitten, ook niet na bedreiging met inkwartiering. Een onverwachte drie dagen durende storm op 16 augustus 1590 leidt tot een overstroming van het Spaanse kamp, waarbij veel soldaten en hun vrouwen verdrinken[17][18]. In 1591 start een groot staats offensief, waarbij de schans weer wordt belegerd. De Luxemburgse bevelhebber Johan de Quenoy la Ville wil zich pas met vrije aftocht overgeven nadat de Staatse troepen het rondeel[19] hebben platgeschoten. Als in 1594 de stad Groningen door de stadhouders Maurits en Willem Lodewijk wordt ingenomen, kan het gewest Stad en Lande eindelijk als laatste bij de Republiek worden gevoegd. De beide genoemden Schansen verliezen hun militaire betekenis en worden kort daarop grotendeels geslecht[20].
Kop-hals-rompboerderij met groot voorhuis onder zadeldak tussen topgevels. Heereburen 7 Kommerzijl Alma-Heerd. Rijksmonument nr. 31400. Foto: G. Klinkeneberg, 8 september, 2012. Licentie: Creative Commons.
De Kommerzijl
Met het afbreken van de schans komen de eerste plannen voor het afdammen van de Riet, ditmaal met een zijl[21], die dient als spilsluis en schutsluis. De provincie laat in 1595 stenen en hout van de kloosters van Aduard en Kuzemer, die zijn geconfisqueerd als onderdeel van de reductie, achteruit leggen voor de aanleg van deze zijl. Er ontstaat echter onenigheid over de verdeling van de kosten van aanleg tussen de landeigenaren van Langewold en Humsterland aan de ene zijde en die van het verder weg gelegen Vredewold aan de andere zijde, waarop de provincie een commissie instelt die het geschil enigszins weet bij te leggen.
In 1598 worden een voorlopige zijl en een erbij behorende dijk voltooid. Achter deze dijk ligt als het ware een kom, die met eb leeg stroomt en met vloed zich vult met zeewater van de Lauwerszee. Net als nu nog in Noorpolderzijl. De schepen vinden hier een schuilplaats. Op de kaart is te zien, dat het dorp in een trechter van dijken ligt en de Lauwerszee de buurman is geweest, een gevaarlijke buurman. Het bestuur over de zijl komt in handen van drie grietmannen; van de Nijesloterzijl, Bomsterzijl en de Niehoofdsterzijl, de drie eerder genoemde gebieden, die samen het Opslagterzijlvest hebben gevormd (midden 17e eeuw gewijzigd in Kommerzijlvest), dat heeft vergaderd in Kommerzijl. De uitwateringssluis blijft in gebruik tot 1877 (als de zeesluis bij Zoutkamp in dienst wordt gesteld), de Kommerzijlvest gaat in 1864 op in het “waterschap Westerkwartier”, dat in 1995 opgaat in het Noorderzijlvest. In een document uit 1651 wordt gesproken van twee zijlen. Rondom deze zijlen ontstaat het dorp Kommerzijl, dat tot 1672 ook in documenten wordt genoemd als “Opslachterzijl”, “opslach” betekent hier 'opgeworpen schans'.
Buiten de zijl sluit het Kommerzijlsterdiep via een vaargeul vroeger aan op de Lauwers, maar dit 'Oude Canaal' slibt dicht in de 17e eeuw, waarop in 1739 wordt besloten tot het graven van het 'Nieuwe Canaal' naar het Botsgat (de laatste is nu verdwenen) in het Reitdiep, voor 32.157 gulden, een zeer groot bedrag voor die tijd. Bij het Botsgat wordt geen sluis aangelegd, zodat de Kommerzijl haar functie behoudt. De zijl wordt in 1787 geheel opnieuw opgemetseld uit steen. De drie toenmalige grietmannen laten daarbij hun wapens[22] erin uithouwen, maar na de Bataafse Revolutie worden deze wapens er weer afgehouwen, misschien als voortvloeisel van een overheidspublicatie uit 1798, waarin opgeroepen wordt tot het weghalen van wapens uit publieke gebouwen, kerken, van koetsen en dergelijke. Nadat de sluis in 1877 haar functie verliest, wordt deze rond 1900 vervangen door een nieuw exemplaar dat gebruikt wordt voor de waterdoorlating en waterkering en als keersluis[23]. Bij de sluis wordt in 1902 een sluiswachterswoning gebouwd.
De Kommerzijl. De sluisdeuren die zich aan deze zijde bevonden zijn eind 20e eeuw verwijderd. Vroegere sluis (zijl) van Kommerzijl. De kraan is in gebruik bij de recreatiewoning (zie foto hieronder) bij de sluis. Foto: Hardscarf, november 2010. Licentie: Creative Commons.
Tegen het einde van de 20e eeuw is de sluis vervallen en worden de verrotte sluisdeuren weggehaald omdat ze een gevaar vormen voor waterrecreanten. Tot herplaatsing is het tot op heden niet gekomen[24].
Recreatiewoning uit ongeveer 2000 in oude stijl gebouwd nabij de sluis (zijl) van Kommerzijl. Foto: Hardscarf, november 2010. Licentie: Creative Commons.
Lees verder: De zoutwinning bij Kommerzijl van Van Ewsum.
| 
