De wierde van Lutjewijtwerd gezien vanaf Stedum. Foto: Harde sjaal, 5 september 2020. Licentie: Creative Commons.

 

Lutjewijtwerd

Lutjewijtwerd is een wierde, gelegen ten zuiden van Stedum in de gemeente Eemsdelta  Op de wierde staan twee boerderijen. De naam betekent: Kleine (lutje) hout (wijt) wierde (werd) en verwijst naar een wierde die is opgeworpen om er boerengeriefhout te verbouwen. In de natte omgeving van voor de bedijkingen is het namelijk moeilijk om forse bomen te laten groeien. In de provincie Groningen zijn nog drie plaatsnamen die verwijzen naar deze kleinschalige bosbouw, te weten: Oosterwijtwerd, Westerwijtwerd en Kloosterwijtwerd.

Ten zuiden van de wierde ligt midden in het land de wierde Barnheem. Bij archeologisch onderzoek (zonder graafwerkzaamheden) in 2013 zijn resten uit de late ijzertijd en de Romeinse tijd en uit de hoge middeleeuwen (1000 tot 1200) aangetroffen, waaronder een gouden herculusknoop uit de 2e of 3e eeuw na Chr. Ook zijn enkele verbrande Romeinse munten aangetroffen die mogelijk verband houden met een offer of een grote (boerderij)brand[1][2].

 

Kaart van de voormalige gemeente Stedum.

 

Barnheem
Barnheem, vroeger ook Bargheem of Bargentheem genoemd, is een wierde of huiswierde. De wierde ligt ten zuiden van Stedum, vlak bij Lutjewijtwerd aan de weg van Stedum naar Lellens. Rond de wierde ligt de Barnheemsterpolder. Vroeger heeft de Drieborgenlaan langs de wierde gelopen.

De nederzetting komt aan het eind van de tiende en in de elfde eeuw voor in de goederenregisters van de Abdij van Werden als Berghem en Birghem. De naam betekent -hem ('woonplaats') met de stam berga ('berg').

Op deze plek heeft vroeger mogelijk een steenhuis of stinswier gestaan, waarover verder niets bekend is. De schoolmeester van Stedum schrijft in 1828 in zijn Schoolmeestersrapport het volgende:

“Onder Stedum is eene Laan de drie Borger Laan genaamd, loopende van den Delleweg naar het Stedumer maar. [...] [3].Kort ten noorden deze Laan, ligt eene hoogte Bargenheem genaamd, is sedert vele jaren wel 2½ ned: el verlengt en thans nog 1½ el boven het maaiveld, hierop heeft een groot slot gestaan, hebben in de lengte plm. 12 en in de breedte 14 oude roeden gehad, de fundamenten zyn nog aanwezig. Verscheiden wagenvrachten oude steenen, zyn voor eenige jaren hiervan vervoerd, waaronder veel dufsteen[4] en oude pannen met nokken van wel drie oude duimen lengte, zoo als op sommige oude kerken (bv. te Uitwierda zyn). Ook is er gevonden in een vergane kist een groot geraamte, waarby een lange puntige degen gelegen was, wel 5 voet lang, voorts een dikke kanonkogel wel 14 libra (pond) zwaar, verscheiden looden ronde snaphaan en kruiskogels, vierkantige stukken yzer van wel 3 duim. In de omloopende oude gracht, zyn ook vele hoofden en menschen beenderen gevonden; zynde deze hoogte groot 1 Bunder en rondom van lage landen omgeven. [...] Op deze laan zegt men, dat een glenne wagen rydt en twee juffers in ’t witte gekleed wandelen en somtyds dansen[5]”.

Recent veldonderzoek heeft geen nadere bijzonderheden opgeleverd.[6] Gezien de skeletvondsten zou het in theorie ook om een kerk kunnen gaan, wellicht een voorloper van het veenontginningsdorp Steerwolde[7], dat in het verlengde van de opstrekkende verkaveling ligt. De wierde is al eeuwen onbebouwd en is in de 20e eeuw aangewezen als rijksmonument[8].

Boerderij Olde Boelsema
Boerderij Olde Boelsema is in 1950 nog bewoond geweest. Later is het woonhuis afgebroken en is naast de boerderij een semibungalow gebouwd. Op de wierde Lutjewijtwerd staat nog een boerderij, Broekemaheem, bij de bocht in de Lellensterweg (zie kleurenfoto op deze pagina).
De wierde behoort tot een reeks op de linkeroeverwal van de Fivel. Die reeks begint bij Winneweer en loopt via Hemert, Lutjewijtwerd, Krangeweer[9] en de Bult door tot Usquert. Kranjeweer wordt ook wel geschreven als Cranjeweer.

 

Boerderij Olde Boelsema. Het voorhuis is in 1966 helaas afgebroken. Ernaast is een vrijstaand huis gebouwd. Foto: RCE, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, 1950.

Lutjewijtwerd is met + 2,8 meter NAP opvallend hoog terwijl het omringende land ongeveer op zeeniveau ligt. Lutje betekent klein, wijt staat voor hout en werd betekent wierde. Wijt verwijst naar het verbouwen van geriefhout. Een geriefbos is een klein bos waar men vroeger hakhout vandaan heeft gehaald.

De wierde is een rijksmonument. In 2013 zijn bij archeologisch onderzoek resten gevonden van bewoning vanaf de late ijzertijd, ca. 3000 jaar geleden, de Romeinse tijd en de middeleeuwen. Halverwege Lutjewijtwerd en de Westerwijtwerdermaar zijn resten gevonden van een middeleeuwse borg met de naam Barnheem.
Vroeger heeft Lutjewijtwerd bij Lellens behoord. In de scheidingsoorkonde uit 1666 van de karspelen Lellens en Stedum is bepaald dat de ‘Lutkewijtwerder Kluft’ voortaan onder Stedum valt. De oorkonde is ondertekend door Hillebrant Gruys van Den Ham te Lellens en Johan Clant van Nittersum te Stedum.

 

Lellens: Hemerterweg 3, Boelsemaheerd. De zijgevel gezien vanuit het zuidoosten. 1925-1935. Het voorhuis is in 1966 helaas afgebroken. Ernaast is een vrijstaand huis gebouwd. Bron: RHC GA, Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

Ledenmatenregister van Stedum
In het Ledenmatenregister van Stedum lezen we in 1698 het volgende:
- Martien Onnes Huijsvrouw van Jan Havincks in de Weer
- Hindrickien Jans huijsvrouw van Mighiel Wibbes, wonende in Lutkewijtwerder Kluft
- Jan Jansen en Wieke Remges bij Doëtil[10]
- Eede Jans in ’t Loegh
- Crijn Jaeckels en Gretien Peters sijn huijsvrouw in Crangeweer[11]
- Jan Jans (alias Jan Swart) en Jeichien sijn huijsvrouw
- Enje Cornelis op de Vennen

Crangeweer
Hierboven worden de namen van alias Jan Swart en zijn huisvrouw Jeichien genoemd. Hun exacte woonplaats wordt niet genoemd, maar mogelijk is dat Crangeweer geweest. De naam is misschien afkomstig van de persoonsnaam Cralink en vergelijkbaar met Kringwehrum bij Hinte. Ook kom je tegen dat de naam mogelijk afkomstig is aan de naam ‘krang’ in de betekenis van een ‘kringvormige wierde’, dus in de betekenis van ‘gebogen’[12]. Tegenwoordig schrijven we Crangeweer als Krangeweer, dat uitgesproken wordt als Kramweer. Het is één van de wierden bij Stedum en is een buurtschap.

De buurtschap bestaat uit enkele ver uit elkaar gelegen boerderijen, waarvan er één Crangeweer heet. Door Krangeweer lopen de Krangeweersterweg en de watergang de Krangeweerstertocht. Ook het gemaal bij het Westerwijtwerdermaar, dat het water van het gebied uitslaat heet Krangeweer. Het bemalingsgebied is vóór 1975 een zelfstandig waterschap geweest met de naam Bult-Krangeweer.

In Krangeweer zijn in het verleden twee Romeinse beeldjes gevonden. Een Juno-beeldje van keizerin Damitia is al in 1827 gevonden bij het graven van een gracht door de wierde[13].

In ’t Loegh
’t Loegh is een buurtschap bij Stedum geweest evenals ‘op die Vennen’. In het ledenmatenboek van Stedum lezen we o.a. het volgende:

“15 Mart: 1691 is met attestatie gekomen… Namen van die Leedematen der Gemeinte Jesu Christi tot Stedum bij mij Johannes Calmes Pastor tot Stedum in mijn eerste visitatie aldaer bevonden
Int Loegh
1. De Hoogh Edel, welgebooren Heer Johan Clant, heer tot Stedum etc”
Daaronder komen we meer dan 61 namen tegen, waarop volgt namen van personen die afkomstig zijn van ‘op die Vennen’ en verder nog ‘an die weg nae Hiemert’, hijr en daer buijten t Loegh’, in Cram-weer’, en ‘in die Weer’.[14]

De vennen
“In 1850 komt in Stedum zowel onregelmatige als regelmatige blokverkaveling voor. In 1963 is in het zuidoostelijke deel van de gemeente, in het gebied De Vennen, een ruilverkaveling uitgevoerd. Door onderlinge grondruil en  verbetering van de waterbeheersing werden grotere en beter gevormde kavels tot stand gebracht, terwijl het aantal sloten verminderde. Ook door de ruilverkaveling "Stedum-Loppersum" (1977) zijn wijzigingen in de oude verkavelingsstructuur aangebracht, waardoor het regelmatige patroon een overheersende rol is gaan spelen. Tussen Garsthuizen en Westeremden komt echter nog steeds onregelmatige blokverkaveling voor”.[15]

Hemert
Hemert, Haimert, is een gehucht in de gemeente Groningen. Het ligt aan de rand van de gemeente aan de weg van Stedum naar Lellens en Ten Post. Het gehucht heeft eerder tot de gemeente Stedum toebehoord. Het gehucht heeft in de Middeleeuwen bekend gestaan als Hemmuurdh en Heemwerd, hetgeen beheemde, bewoonde wierde betekent. Het heeft zijn naam gegeven aan de dochternederzetting Hemeder- of Emmerwolde.

 

Hemert. De boerderij links is de Edsendaheerd, waarvan het voorhuis uit ongeveer 1935 stamt. De schuur achter de Edsendaheerd werd gebouwd in 1802 en verbouwd in 1896 en 1908. Achter de schuur bevond zich vroeger een hijswerk, maar deze is begin 21e eeuw verwijderd. Foto: Hardscarf, december 2011. Hemert gezien vanaf de Lellenseweg naar het oosten. Licentie: Publieke domein.

In het gehucht liggen een tweetal wierden met aan de voet daarvan een aantal, deels omgrachte boerderijen. Bij een boerderij ligt achter het huis een omgrachting die doet denken aan een borgstee. Hier heeft vroeger de boerderij Boelsemaheert (Hemerterweg 3) gestaan, die in 1973 afbrandt. Bij deze boerderij heeft een duivenslagpoort gestaan, die in 1980 naar het landgoed bij de borg Verhildersum bij Leens is verplaatst. De duivenslagpoort bij de iets oostelijker gelegen boerderij Dinghweer (Hemerterweg 2) staat er nog wel. Dinghweer is een imposante omgrachte boerderij met een mogelijk 17e-eeuwse kern, een voorhuis uit 1860 en een tweede schuur uit begin 19e eeuw.

Vanaf het gehucht loopt de Hemertertocht naar de Westerwijtwerdermaar. Waar de tocht uitkomt op de maar staat een gemaal dat ook Hemert heet.[16]

 

Kaart van Stedum. De nummers verwijzen naar boerderijen. Deze komen in dit artikel niet voor. Door te klikken op de kaart kun je deze vergroten en zie je ook de namen van de omliggende gebieden. Door nogmaals te klikken, kun je door de afbeelding scrollen. Bron: Ingezonden.