Een moeder in Oude Pekela ontdekt in 1987 bloed in het ondergoed van haar vierjarige zoontje. De vrouw gaat naar de huisartsenpraktijk van het echtpaar Jonker en krijgt te horen dat er wellicht ontucht met haar zoontje is gepleegd. Zij zoekt hierop direct contact met de ouders van het kameraadje met wie haar zoontje diezelfde middag heeft gespeeld, en met de kleuterschool van haar kind. De kinderen worden vanaf dat moment ondervraagd door kleuterleidsters en door hun eigen ouders.

Vanaf het moment dat ouders aangifte doen, start de politie een groot onderzoek. Men vindt geen bewijzen, maar de geruchten en verhalen doen inmiddels de ronde. De lokale overheid besluit hierop een voorlichtingsavond te houden voor ouders, waarop zij worden geïnformeerd over seksueel misbruik en hun wordt verteld op bepaalde signalen te letten. Veel ouders zien na deze bijeenkomst in het gedrag van hun kind deze signalen. Ze concluderen dat ook hun kind is misbruikt. De persofficier van justitie meent dat de zaak wordt opgeblazen en wijst erop dat de verklaringen van de kinderen verwarrend en tegenstrijdig zijn. Deze uitlatingen leiden weer tot verbolgenheid bij de ouders.

Geloofwaardigheid wordt minder
In Oude Pekela geloven de meeste inwoners inmiddels steeds minder van de steeds fantastischer wordende verhalen van de kinderen. Een ander deel van de ouders, het eerder genoemde huisartsenechtpaar, en kleuterleidsters, geloven er wel in. Huisarts Jonker vertelt aan meer ouders dat ook hun eigen kind slachtoffer is geworden van seks die ingaat tegen de heersende moraal. Als de rijkspolitie meedeelt dat er zeventig meldingen zijn binnengekomen over ontucht met kinderen, in enkele gevallen door een clown of clowns gepleegd, zijn de poppen aan het dansen. De clown(s) zou(den) de kinderen ontvoerd hebben in een (wit) busje en de slachtoffertjes worden volgens de verhalen onderworpen aan seksspelletjes en verkrachting.

Volop in de media
Uit binnen- en buitenland duiken de media massaal op het ontuchtschandaal in het dorp. De bewoners van Oude Pekela zijn geschrokken, aangezien de politie hun nooit over het grote aantal meldingen heeft verteld. Daarnaast is er angst voor de kinderlokkerclowns. De spanning loopt ook elders op en in Enschede en Winschoten worden buurtbewoners uit de auto gesleurd die verdacht worden van kinderlokkerpraktijken. Het Openbaar Ministerie besluit de gepensioneerde Groningse psychiater Gerrit Mik in te schakelen, die oordeelt dat zeker dertig kinderen seksueel zijn misbruikt. Hoewel wetenschappers twijfelen aan het waarheidsgehalte van de verhalen, worden deze door veel dorpsgenoten geloofd.

 

Stoppen onderzoek Oude Pekela is slecht voor rechtsgevoel
Dat vindt volgens de Leeuwarder Courant van 18 januari 1988 PvdA-Tweede-Kamerlid Piet Stoffelen die zeer ongelukkig is van het besluiit van het Openbaar Ministerie om het onderzoek naar het seksschandaal in Oude Pekela te staken. "Het is bijzonder slecht voor het rechtsgevoel van de mensen als dit ondezoek stopt", zegt hij.

 

Bij het bezoek van de minister op 4 februari 1988 komen inwoners in actie: 'Praatjes vullen geen gaatjes', 'Korthals Altes, komt nu praten, hopelijk worden woorden daden'. Foto: Nieuwsblad van het Noorden, 14 december 1989.

De minister komt zelf naar het dorp
Minister van Justitie Frits Korthals Altes besluit uiteindelijk zelf naar Oude Pekela te gaan, maar ook een nieuw onderzoeksteam weet geen enkel bewijs van ontucht te vinden. Als de actualiteitenrubriek Tijdsein van de EO in 1989 meldt dat het bij het ontuchtschandaal om satanisch ritueel misbruik zou gaan, komen er verklaringen van ouders en psychiater Mik over rituele slachtingen van kinderen en volwassenen. Het huisartsenechtpaar Jonker houdt over het satanisch ritueel misbruik zelfs een lezing in Groot-Brittannië en schrijft er artikelen over. Satanisten zullen honderden kinderen in Oude Pekela hebben misbruikt, waarover het echtpaar in de Verenigde Staten later graag vertelt op seminars en conferenties over satanisch ritueel misbruik. Volgens sommige verhalen zijn er foto’s gemaakt van de clowns en misbruikte kinderen. Onder Groningse moppentappers circuleert dan ook snel de volgende mop:
‘Als je levensmoe bent, moet je in clownspak naar Pekela gaan en zeggen dat de foto’s klaar zijn.’

 

Verschillende kranten spreken elkaar tegen, vijftig, zeventig en honderd kinderen worden genoemd. Maar hoeveel zijn het er in werkelijkheid geweest....? De hysterie loopt hoog op in Oude Pekela. Bron: Nieuwsblad van het Noorden, 6 juni 1987.

Massahysterie
Vanuit psychologische, etnologische en juridische optiek wordt het ontuchtschandaal in Oude Pekela veelal verklaard als een vorm van massahysterie. De verhalen worden gezien als onwaar; het zijn verhalen die ons laten griezelen en ons op hedendaagse gevaren wijzen en onze latente angsten en vooroordelen laten zien. Het is niet waarschijnlijk dat in Oude Pekela tientallen kinderen zijn ontvoerd, al dan niet door clowns of satanisten, zonder dat hun ouders hen op enig moment hebben gemist.

Satanic Panic
Ook zijn er nooit clowns door een volwassene in Oude Pekela gezien. De druk op de kinderen is zeer waarschijnlijk opgevoerd door de scherpe en suggestieve ondervragingen van de ouders en door de publieke belangstelling rond hun persoon, waardoor ze steeds nadrukkelijker in een slachtofferrol worden gemanoeuvreerd. In de verhalen over satanisch ritueel misbruik, ook bekend als ‘Satanic Panic’, zijn de slachtoffers zowel vrouwen en mannen als kinderen. Sommige informanten menen dat ze het misbruik zelf hebben meegemaakt. Er zou een ondergrondse, strak geleide en geheime organisatie verantwoordelijk zijn voor misbruik en offers.

Ritueel misbruik
Hoewel in een EO-programma wordt gesuggereerd dat er sprake is van satanisch ritueel misbruik in Oude Pekela, houdt bijna niemand serieus rekening met die mogelijkheid. Desondanks blijft het huisartsenechtpaar Jonker volhouden dat er kinderen door satanisten in Oude Pekela zijn misbruikt.
Geruchten over satanische sekten, kidnapping en offers zijn niet alleen in Groningen, maar ook (inter)nationaal bekend. Men kent volgens de verhalen in de geheime satanische sektes onder meer ‘broedsters’: misbruikte meisjes, wier baby’s gebruikt worden voor satanische rituelen. De verhalen komen ook van (soms christelijk-orthodoxe) therapeuten en psychiaters, die ‘overlevenden’ in behandeling hebben.

Schaars bewijs
Het bewijs is echter schaars en de gebruikte (hypno)therapieën worden als controversieel gezien. Tijdens die therapieën is de patiënt uiterst gevoelig voor suggestie. De herinneringen aan satanisch ritueel misbruik komen vaak pas in een therapeutische omgeving naar voren. Vóór die tijd zijn er weliswaar klachten, maar geen herinneringen aan het misbruik. Deze herinneringen zouden verdrongen zijn en de oorzaak zijn van de klachten. Vóór die tijd is er evenmin sprake van vastgesteld misbruik of zelfs maar van een slechte relatie met de vermeende dader(s).
De urban legend over kinderlokkerclowns is regelmatig besproken in bundels over moderne sagen. Internationaal staat het verhaal bekend als ‘The Phantom Clowns’. Dat dit specifieke verhaal als urban legend wordt aangemerkt, betekent niet dat het bestaan van kindermishandeling of -misbruik in het algemeen ontkend wordt. Deze fenomenen zijn wel degelijk reëel.

Ook in andere landen
In Amerika breekt de clown paniek in het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw uit. Groot-Brittannië (vooral Schotland) en Ierland volgen een decennium later.

Afbeelding: Trouw, 9 juni 1987.

 

In de diepvries
Kinderen zijn ervan overtuigd dat er ‘slechte clowns’ langs hun scholen rijden in busjes en snoepjes, die in een enkel geval drugs bevatten, weggeven. Ze zouden de kinderen op allerlei manieren mishandelen. Kinderen vertellen soms dat ze in stukjes zouden worden gehakt en in de diepvries zullen eindigen, of tijdens de lunch als maaltijd zullen dienen. Ook wordt in de verhalen verteld over een kerf in het gezicht, een motief dat voorkomt bij het broodje-aapverhaal van de Smiley-bende. Gelijksoortige angsten ontstaan in Midden-Amerika in het midden van de jaren negentig rondom het misbruik van kinderen.

Mensen, verkleed als clown (soms ook als Bart Simpson of Ronald McDonald), zullen volgens de verhalen kinderen kidnappen om hen van organen te beroven. Soms doen ze dat in een bus, bewapend met zwaarden, messen of pistolen. In Engeland zijn het maatschappelijk werkers en in Italië en Roemenië zouden zigeunervrouwen kinderen onder hun rokken ontvoeren.

De verhalen over kinderlokkerclowns worden in sommige gevallen veroorzaakt door een stadssage die in eerste instantie vooral in de mondelinge folklore van kinderen de ronde doet. Ouders, scholen en de media duiken vervolgens dikwijls massaal op deze verhalen. De massahysterie verdwijnt echter vaak net zo snel als ze gekomen is.

Uit de media:
* En het jongetje met bloed in zijn onderbroek? Een vijfjarig jongetje steekt tijdens het spelen een takje in de anus van zijn vierjarige vriendje. De ouders ontdekken later bloed in het onderbroekje, bezoeken de huisarts, die vermoedt seksueel misbruik en de ouders doen aangifte bij de politie. Dit alles gebeurt in het weekend van 3 op 4 mei 1987[1].

* In Oude Pekela zijn kleren van een clown gevonden, die mogelijk de kinderen heeft gelokt met wie seksuele handelingen zijn verricht. De spullen hebben in een vuilniszak gezeten die door een opkoper met nog wat afgedankte attributen langs de kant van de straat wordt aangetroffen. De politie bevestigt de vondst maar wil verder niets zeggen. Kinderen die in Oude Pekela massaal voor seksspelletjes zouden zijn misbruikt, beweren hardnekkig dat ze door een clown zijn meegenomen.

* De politie houdt met de mogelijkheid rekening dat iemand bij wijze van grap het pak ergens langs de straat heeft gedeponeerd. Bovendien roept het bij de recherche vragen op, dat personen die op uiterst geraffineerde wijze kinderen seksueel hebben misbruikt, de stommiteit begaan bewijsmateriaal letterlijk op straat te zetten. Volgens een woordvoerder van de Groninger politie zit er nog steeds weinig schot in het onderzoek[2].

* ‘Oude Tongen’ is een Nederlandse film uit 1994. De film heeft zijn debuut gekend op het Rotterdams filmfestival. De internationale titel is Old Tongues. De film is gebaseerd op de kinderpornozaak in Oude Pekela uit 1987[3].

* Nadat er bijna honderd kinderen zijn ondervraagd, stelt de hoofdofficier van justitie veel later, in 1988, vast dat “48 kinderen duidelijk spreken over seksuele handelingen die zij hebben moeten ondergaan en/of hebben moeten verrichten bij zichzelf of bij volwassenen.” Er is echter geen bewijsmateriaal, en er is nooit iemand verschenen in de beklaagdenbank......[5].

* Op 17 oktober 1988, anderhalf jaar na de eerste suggestie van ontucht, sluit de politie het onderzoek zonder enig bewijs van ontucht te vinden. Dat weerhoudt de huisartsen Jonker er niet van om vrij snel nadien te praten en te publiceren over satanisch ritueel misbruik.
Opnieuw wordt de zaak Oude Pekela wereldnieuws, opnieuw worden er geen concrete bewijzen gevonden. Dat wordt in 1994 nog eens bevestigd door de werkgroep Ritueel Misbruik, ingesteld door de staatssecretaris van Justitie. De discussie verplaatst zich dan naar de vakliteratuur, met name het tijdschrift Child Abuse & Neglect.[6]

 

* De plaatselijke huisarts van Oude Pekela die de eerste kinderen onderzocht heeft, en die de drijvende kracht achter het misbruikverhaal is geweest, maakt uiteindelijk zelf een einde aan zijn leven[4].

 

* De politie heeft er alles aan gedaan om de zaak op de lossen, maar moet op een gegeven moment de zaak sluiten, waarop vijf ouders een procudure aanspannen bij het gerechtshof in Leeuwarden, maar het hof wijst een nieuw onderzoek af, terwijl enkele ouders vinden dat kinderen onterecht niet met mogelijke daders zijn geconfronteerd. Zo is er een verdachte B. geweest. Zijn auto is niet onderzocht en zijn huis is verbouwd. Verschillende kinderen hebben de lokatie aangewezen waar ze naar toe zouden zijn gebracht.
In het Nieuwsblad van het Noorden lezen we op 14 december 1989: "Officier van Justitie mr. J.A. Blok stelt dat de hoofdconclusie van het onderzoek is dat de klachten van de ouders van de hand zijn gewezen en dat het onderzoek niet heropend hoeft te worden. "Of je bent incompleet en je heropent de zaak, of je bent compleet en je heropent het niet. Ik vind dit niet consequent." Blok vindt dat het onderzoek uitvoerig genoeg is geweest. "Je moet het niet tot in het absurde dóórtrekken.” De aanwijzigingen die vooral tegen B. en diens zoon waren gericht, noemt Blok ’meer juridisch dan feitelijk".

 

Lees ook: De clowns in Oude Pekela (PDF-bestand).