In het kort
Sint-Annen (Gronings: Sunt Anne of Lutje Auwerd) is een dorp in de gemeente Groningen. Het dorp telt volgens het CBS 185 inwoners (2023) en volgens de gemeente 200 inwoners (postcodegebied). Tot 1 januari 2019 heeft het dorp tot de gemeente Ten Boer behoord.
De schimpnaam voor de bewoners is 'potjebulen', wat staat voor 'zeurkousen' (zeikerds). Potjebuul is een Groningse benaming voor een papgerecht, dat ook bekend is als ‘stip in ’t kuiltje’.

 

Restant van de molen van Sint-Annen, nu dorpshuis Meuln. Foto: december 2011, Hardscarf. Licentie: Creative Commons.

 

Ligging
Sint-Annen is een komdorp halverwege Ten Boer en Bedum, waar de weg naar Thesinge en het Damsterdiep begint. Ten westen van Sint-Annen ligt vlak naast het dorp Bedum de gelijknamige buurtschap Sint Annerhuisjes. Tussen Sint Annerhuisjes en Sint-Annen ligt de boerderij Waterleuzen. Ten zuidwesten van het dorp ligt de buurtschap Lutjewolde en nog iets zuidwestelijker het streekje het Reidland. Ten zuidoosten van Sint-Annen ligt oostelijk van de Boersterweg het streekje Emmerwolde.

 

Hoofdweg. Dorpsgezicht vanuit het noorden van Sint-Annen. Collectie: Cultuur Historische Vereniging Ten Boer. Bron: RHCA Groninger Archieven. Beeldbank Groningen.

Het dorp ligt aan de provinciale weg N993 tussen Bedum en Ten Boer. Ongeveer een kilometer ter westzijde van het dorp heeft de N993 een aansluiting op de Eemshavenweg. Vroeger heeft de N993 door het dorp gelopen, maar rond 1980 is ten noorden van het dorp een omleiding aangelegd, om zo het zware verkeer uit het plaatsje te weren. Sint-Annen heeft vroeger aan het Sint-Annermaar gelegen, dat in die tijd naar het westen uitstroomt in het Kardingermaar. De haven van het dorp is nu echter gedempt en het Sint-Annermaar stroomt tegenwoordig ten westen en zuiden om het dorp heen verder als de Waterlozing. De Waterlozing heeft vroeger de scheiding gevormd tussen het gebied van Thesinge en dat van Sint-Annen en Ten Boer.

 

Sint-Annen, Hoofdweg t.h.v. café. Foto: Douma, M.A. 1973. Collectie: Groninger Archieven. Bron: RHC GA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

De bodem rond Sint-Annen, Lutjewolde, Emmerwolde en Krangeweer bestaat vooral uit oude zeeklei. In de omgeving van Sint-Annen wordt vooral veeteelt bedreven. Dit is niet altijd zo geweest. Na de veepestepidemieën in de 18e eeuw en het stijgen van de graanprijzen gaan veel boeren er over op akkerbouw. Rond 1930 wordt er tarwe, gerst, haver, kanariezaad (Phalaris canariensis), erwten, bonen, karwij, vlas, voeder- en suikerbiet, zaadbiet, rode en witte klaver en koolzaad verbouwd. Onder invloed van de gedaalde graanprijzen, het feit dat de grond hier minder geschikt is voor akkerbouw en de gestegen zuivelprijzen na het ontstaan van de EEG in de jaren 1950, gaan de meeste akkerbouwers weer over op veeteelt. Rond 1990 zijn er rond Sint-Annen nog maar drie akkerbouwbedrijven, die dan met name tarwe, suikerbieten en koolzaad verbouwen.

Geschiedenis

Klooster
In het begin van de 14e eeuw wordt op de plek het klooster Klein Aduard of Sint Anna gesticht.
Na de Reductie van Groningen vervalt het eigendom hiervan aan de Staten van Groningen, die het in 1601, wanneer de provincie krap bij kas zit, op afbraak verkoopt. Naar het artikel over het klooster Sancta Anna.

 

 

Sint-Annen: Boersterweg: gevelsteen in het Emmerwolder Voorwerk. Boerderij oorspronkelijk behorende bij de Abdij St. Annen. De inscriptie in de steen luidt: "Evert Arens Frouke Jacob Anno 1752". Foto: M.A. Douma, 1976. Collectie: Groninger Archieven. Bron: RHC GA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

Het dorp
Op de plek van het vroegere klooster ontstaat een nederzetting met de naam Sint Anna, waarvan de naam later wordt gewijzigd in Sint-Annen. Bij de Kerstvloed van 1717 gaan 10 huizen in het dorp verloren, maar er komen geen inwoners om het leven bij deze overstroming. Wel komt er veel vee om het leven. Sint-Annen ligt altijd vrij geïsoleerd en groeit daarom nauwelijks. De belangrijkste verbinding is de Sint-Annermaar, die dan in het dorp uitkomt in een haventje bij de plaatselijke Korenmolen. Nadat de maar steeds verder dichtslibt en de handel over het water verdwijnt, wordt het haventje in 1940 gedempt.

Begin 20e eeuw telt Sint-Annen 8 middenstanders, waaronder een mosterd- en honingmaker, smid, bakker, kruidenier, kuiper, slachter(tevens barbier), molenaar, schilder, en een timmerman die ook wagenmaker is en een houthandel drijft. Ook telt het dorp dan twee cafés met doorrit, waaronder een met een hengstenhouderij.[1] In 1974 sluit de kruidenier (aan de Thesingerweg 1) als laatste, met name omdat nieuwe bewoners (import uit de stad Groningen) er niets meer kopen.

 

Sint-Annen, Hoofdweg, klassefoto o.l.s. Sint-Annen jongste groep 1915, bovenste rij v.l.n.r.: meester S v/d Veen, Dina Eissens,Martje Broeksema, Reina Groeneveld, Anje de Jonge, Albertje de Jonge, Hilje Eissens 2e rij: Hennie Vink, Aaltje Smit, Eiske Eissens, Ailke Smit, Catrina Groeneveld, juffrouw Bouke van Zanten, 3e rij: Hendrikus Vegter, Geert Boer, Jacob Smit, Derk Vink, Aldert Boer, 4e rij: Jan Smit, Klaas Boekema, Hendrik Broeksema, Eiise Jan Eissens. Collectie: Cultuur Historische Vereniging Ten Boer. Bron: RHCA Groninger Archieven. Beeldbank Groningen.

School
In het dorp is ook een openbare lagere school geweest, maar wanneer het leerlingenaantal daalt tot 11, wordt deze ergens tussen 1970 en 1974 gesloten. De klok op het schooltje is toen vervangen door een klokkenstoel bij het eveneens rond die tijd gesloten kerkje van Sint-Annen.

Eemshavenweg
Door de aanleg van de Eemshavenweg eind jaren 1970 wordt het afgelegen dorp ineens veel beter ontsloten. In 1982 wordt een rondweg aangelegd om het zware verkeer uit het dorp te weren. Het dorp telt tegenwoordig nog circa 180 inwoners.

Klokkenstoel van Sint-Annen met links de voormalige kerk (nu woning) en op de achtergrond het voormalige café. Foto: Hardscarf, december 2011. Licentie: Creative Commons.

De kerk
In 1889 wordt een oproep geplaatst voor de bouw van een kerkje in Sint-Annen. Dit wordt een klein zaalkerkje in het achterste deel van een huis aan het Kerkpad 2. In het voorste deel van dit huis woont dan de man die het kerkje schoonhoudt, er de kachel aanmaakt en er de zondagschool leidt. Het kerkje wordt echter niet echt veel bezocht; de meeste kerkdiensten vinden plaats in de kloosterkerk van Ten Boer. In 1964 zou de kerk zijn gesloten, maar in de jaren 1970 wordt het gebouw nog eenmaal per maand voor diensten gebruikt. Het gebouw wordt daarop volledig tot woonhuis verbouwd. Naast het voormalige kerkgebouw staat de grote klokkenstoel van Sint-Annen, naar een ontwerp van de Kunstenaarsmaatschap Mulder-Mennens-Vos.

 

Voormalige school (met torentje) en meesterswoning van Sint-Annen. Foto: Hardscarf, december 2011. Licentie: Creative Commons.

De school
Aan de Hoofdweg 3 staat het voormalige gebouw van de openbare lagere school van Sint-Annen, die twee klassen heeft geteld. Het gebouw wordt in 1806 gebouwd en in 1890 verbouwd. Boven op het schoolgebouw bevindt zich een dakruiter, waarin tot de Tweede Wereldoorlog een klok uit 1686 van Charles (of Carel of Carolus) Spronneau hangt, die afkomstig is uit de kerk van Ten Boer. In 1946 gaat Meester Siebering als voorzitter van de Dorpsvereniging met de pet rond om geld te verzamelen voor een nieuwe klok. In 1947 wordt de bij Van Bergen in Heiligerlee gegoten klok (61cm, 150kg, toon E bij 15°C) in de schooltoren gehangen. De versierde tekst op de bovenrand van de klok is:

‘20-11-'46. Mijn voorganger ging verloren bij de Duitsche klokkenroof in de oorlog 1940-1945. Ik roep de levenden en groet de doden’.

Nadat de school in 1972 moet sluiten wegens te weinig leerlingen, wordt de school nog een tijdlang gebruikt als atelier van de Kunstenaarsmaatschap Mulder-Mennens-Vos, alvorens het tot woonhuis wordt verbouwd. De klok wordt dan niet meer geluid en wordt daarom verhuisd naar de klokkenstoel, naar een ontwerp van deze kunstenaars werkgroep. In 1985 wordt de torenspits vernieuwd en in 2015 aardbevingsbestendig gemaakt. Naast de school staat de voormalige meesterswoning (zie foto).

 

Sint-Annen: Boersterweg: Emmerwolder Voorwerk. Boerderij oorspronkelijk behorende bij de Abdij St. Annen. Foto: M.A. Douma, 1976. Collectie: Groninger Archieven. Bron: RHC GA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

De molens
Het dorp heeft lange tijd een korenmolen gehad. In 1628 is er sprake van dat deze zetelkruier moeten worden verplaatst, maar dit gaat uiteindelijk niet door. Tussen 1838 en 1839 wordt de molen gesloopt om plaats te maken voor een nieuwe koren- en pelmolen. In 1869 wordt deze molen mogelijk na een blikseminslag verwoest door brand tijdens een orkaan. In 1870 wordt een nieuwe molen gebouwd, maar deze ondergaat hetzelfde lot in 1882. In het jaar erop wordt weer een nieuwe molen gebouwd, maar in 1924 vliegt ook deze in brand. De toenmalige molenaar besluit dan om de molen niet meer te herbouwen, ook omdat deze vanaf 1919 toch al deels is vervangen door een elektromotor. De molen wordt daarop omgetrokken en in 1932 wordt de bovenbouw gesloopt. De molen wordt daarop verbouwd tot woning. In 1987 is de molen verbouwd tot dorpshuis "Meuln".

Direct ten noorden van het dorp heeft vanaf 1818 de poldermolen van de Kloostermolenpolder aan de Waterlozing gestaan. In 1879 is dezemolen vervangen door een stoomgemaal en in 1923 door een elektrisch gemaal. De molen en gemalen zijn allemaal verdwenen. Dat geldt ook voor een groot aantal andere poldermolens rond het dorp.

 

Boerderij Beersterweg 23. Foto: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, A.J. van der Wal, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, augustus 1967. Licentie: Creative Commons.

Andere gebouwen
Aan de Hoofdweg staat 't Fortje, een van de oudste huizen van Sint-Annen, gebouwd in 1794. Naast dit huis heeft vroeger de Latijnse school van het klooster grstaan. Later staan hier achtereenvolgens een schuur en een woning. In de 20e eeuw wordt er opnieuw een woning gebouwd[2].

 

Begraafplaats van Sint-Annen aan de Thesingerweg. Foto: Hardscarf, december 2011. Licentie: Licentie: Creative Commons.

Begraafplaats Sint-Annen
Sint-Annen heeft nog steeds een begraafplaats. De begraafplaats, ook wel kerkhof genoemd, ligt even buiten het dorp aan de Thesingerweg. Alleen inwoners van Sint-Annen worden hier begraven in een eeuwigdurend graf. De begraafplaats is in 1874 opgericht en heeft daarmee een cultuurhistorische waarde en is een beeldbepalend onderdeel van het landschap. De begraafplaats is onderdeel van het dorp en daarmee van de dorpsvisie. Om de goede staat te behouden, is een goede toekomstvisie noodzakelijk. In 2018 is er een herstelplan opgesteld om de begraafplaats weer in goede staat te brengen.

Vanaf 2019 wordt dit uitgevoerd in samenwerking met vrijwilligers van het dorp, een aannemer en Landschapsbeheer Groningen. Om de goede staat te behouden, wordt er een vervolg op de toekomstvisie geschreven. Het beheer is in handen van het Stichtingsbestuur Begraafplaats Sint-Annen[3].

 

Hoofdweg Sint-Annen, 1905-1910. Fotografische reproductie van prentbriefkaart. Collectie Groninger Archieven. Bron: RHCA Groninger Archieven. Beeldbank Groningen.

 

Dorpshuis
Het dorpshuis van Sint-Annen is sinds 1987 gevestigd in een oude molenromp en wordt gezien als ‘de huiskamer’ van het dorp. Het gebouwtje is elke zaterdag voor de bewoners geopend vanaf 17.00 uur[4].
Foto: www.meuln.nl.

 

Meer lezen:
Naar het artikel over het klooster Sancta Anna.