Noorderstraat 1, Louten -Ulrum, met doorrit stalling bij café Neptunus. Foto: G. Geertsema, 1935-1945. Uit de collectie van Groninger Archieven. Bron: Beeldbank Groningen.
Ulrum, in het Gronings ‘Ollerom’, ligt in de gemeente Het Hogeland en ligt aan de weg van Winsum naar Lauwersoog. Het dorp telt in 2023 volgens de gegevens van het CBS 1.330 inwoners.[1] Tussen 2002 en 2005 ligt dit aantal circa 450 hoger door de tijdelijke aanwezigheid van een asielzoekerscentrum. Zo heeft het dorp op 1 januari 2002 1.920 inwoners gehad.
Noorderstraat 1, café Neptunus, Rijksmonument nr. 35565: "Blokvormig pand met verdieping onder twee evenwijdige zadeldaken met hoekschoorstenen waarop borden. Omlijste ingang; zesruitsvensters op de verdieping. Vensters beganegrond van oorspronkelijke afmetingen." Café en snackbar en heeft nog een grote bovenzaal. Lokale ondernemers hebben geïnvesteerd in een nieuw bedrijfsplan en ook in het onderhoud van zowel interieur als exterieur. Een investering die niet alleen van waarde is voor Ulrum maar ook voor de hele regio. Het pand is gerestaureerd door Bouwgroep Dijkstra Braisma tussen sept. 2021 en juli 2022 en dateert uit de 19e eeuw.
Het dorp ligt op twee wierden. Op de ene staat de romano-gotische kerk van Ulrum. De kerk stamt uit eind twaalfde eeuw en is nadien enige malen vergroot. Bij de andere wierde heeft de Asingaborg gestaan. Op het oorspronkelijke borgterrein is in 1988 een park geopend. In 1901 is de Gereformeerde kerk gebouwd.
Ulrum: gezicht op Ulrum vanaf de Asingaborg. Foto van een penseeltekening gemaakt door J. Bulthuis (1750-1801), collectie Groninger Museum. 1775-1800. Zie W.J. Formsma, Ommelander borgen en Steenhuizen, 1973 (Toegangsnr. 1759 nr. 5818), blz.431. Bron: Beeldbank Groningen.
Ulrum is een zogenaamd ‘dubbel wierdedorp’ met goed herkenbare rechthoekige verkaveling. Beide wierden zijn fors (meer dan 5m boven NAP), al is van de oostelijke wierde een deel afgegraven. De wierden zijn inmiddels vrijwel aaneengegroeid. Een zadelknik herinnert nog aan de vroegere grens tussen een kerkelijk en wereldlijk machtscentrum.
De Ulrumertil over de trekvaart met pelmolen en op de achtergrond rechts de kerk van Ulrum in 1784 door Jan Bulthuis 1750-1801. Bron: Groninger Museum. Licentie Publiek Domein.
De dubbelwierde Ulrum heeft een hoge archeologische waarde, zo blijkt tijdens archeologisch onderzoek in 1995 ter hoogte van de vroegere Asingaborg. De geschiedenis van deze borg van de familie Asinga gaat terug tot voor 1400. De dan nog een boerderij groeit uit tot een vorstelijke verblijf dat in 1809 wordt gesloopt.
Hunsingobrug over het Hunsingokanaal, ten zuiden van Ulrum, gezien vanuit oostelijke richting. Collectie P.B. Kramer, 1928. Uit de collectie van Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.
Bovenop de wierde en tot vlak onder het straatniveau zijn gave archeologische sporen aanwezig, zoals de resten van een boerderij uit de jaren 731-741. Omstreeks 600-650 woont men hier nog op kwelderniveau, waardoor de wierde razendsnel in hoogte en breedte groeit. De ophoging stopt omstreeks 1200, als de dijken veilig genoeg zijn. Achter deze grootscheepse inrichting van kwelder en wierde moet een stevige organisatie hebben gezeten.
Ulrum is vroeger een welvarend dorp geweest met veel middenstanders en kleine bedrijven. Tegenwoordig is er nog slechts bedrijvigheid op het gebied van landbouw met hoofdzakelijk akkerbouw.
Afb. links. H. de Cock, voormalig predikant te Ulrum. Hendrik de Cock (1801-1842), predikant te Ulrum. Stichter van 'de afscheiding'.
Vervaardiger Gez. v. A. Rehm; lith. v. Albers & Rolfes te Groningen 1835. Uit de collectie van Groninger Archieven. Bron: Beeldbank Groningen.
Afscheiding van 1834
Het dorp Ulrum is vooral bekend vanwege de ´Afscheiding in 1834´. Dominee Hendrik de Cock kan zich niet verenigen met de vrijzinnige opvattingen en manier van preken in de Nederlands Hervormde Kerk. Dit geeft problemen met de classis, de particuliere synode en met vele notabelen in zijn omgeving. Veel eenvoudige, ongeletterde mensen uit het dorp en de omgeving, zelfs van heinde en ver, komen vol interesse naar zijn preken luisteren. Na vele waarschuwingen, boetes, inkwartiering van dragonders (soldaten), schorsing en afzetting besluit hij samen met de kerkenraad om tot 'Afscheiding' over te gaan.
Ulrum heeft te maken met een sterke daling van het bevolkingsaantal. Deze daling wordt kort gestopt door de vestiging van een asielzoekerscentrum maar zet de laatste jaren weer door. Na de sluiting van het verzorgingstehuis Asingahof in 2013 daalt het aantal inwoners nog verder.
Ulrum komt als ´Uluringhem´ al voor in de elfde eeuw. Het is de woonplaats geweest van de lieden van ´Ulurin´ of ´Ulrin´. De gemeente Ulrum bestaat tot 1990 uit de dorpen, gehuchten en buurtschappen:
Elens (is een wierde), De Houw, Houwerzijl, De Hucht, Klei, Lauwersoog, Menneweer, Midhalm, Midhuizen, Niekerk, Panser, Robbenoort, Vierhuizen, Vliedorp, Westpolder en Zoutkamp.
In dat jaar worden Ulrum, Eenrum, Leens (hoofdplaats) en Kloosterburen samengevoegd tot een nieuwe gemeente, ook met de naam ´Ulrum´. Deze wordt in 1992 gewijzigd in ´Gemeente De Marne´, naar het gelijknamige onderkwartier van Hunsingo.
Ulrum. Hendrik de Cockschool, 1940-1950. Uitgever van Seters. Uit de collectie van Groninger Archieven. Bron: Beelbank Groningen.
Het Groninger Landschap[2]
Ten noorden van Ulrum heeft Het Groninger Landschap drie bosjes in eigendom. Twee daarvan hebben behoord bij verloren gegane boerderijen en het derde is aangeplant in het kader van de ruilverkaveling. Boerenerven worden in stand gehouden vanwege hun cultuurhistorische- en natuurlijke waarden. De bomen hebben een wezenlijke functie als natuurlijke windkering en leverancier van brand- en timmerhout gehad. Nu vinden de houtsnip, buizerd en ree er beschutting.
"Huize "Westerhouw" van den Heer Dijkhuis te Ulrum". Uitgever H. Rozenga, 1920-1930. Uit de collectie van Groninger Archieven. Bron: Beeldbank Groningen.
Bossen als deze vragen zorgvuldig onderhoud zoals het preventief verwijderen van iepen in verband met ziekte en het vellen van bomen in en aan de rand van de bosjes. Dit laatste gebeurt om meer ondergroei te krijgen. Aan de rand van de gebieden stimuleert Het Groninger Landschap de ontwikkeling van een meer structuurrijke bosrand. Dit trekt struweelvogels en insecten aan. En dat werkt, want het winterkoninkje, de tjiftjaf en de bosrietzanger zijn opvallende bewoners van het 1,3 hectare grote gebied.
De drie boerenerven vind je ten noorden van de N361 boven Ulrum. De Hucht en de Klei liggen aan de Van den Brielweg, het derde bosje vind je aan de rechterkant van de Breeweelsterweg, vlak na de afslag van de N361. De boerenerven zijn vrij toegankelijk en de hond mag, aangelijnd, mee.
Almaheerd aan het Wester Aikemapad 2 ten zuiden van Elens, maart 2014. Foto: Hardscarf. Licentie: Creative Commons.
De Houw
De Houw is een buurtje in de gemeente Het Hogeland. Het ligt halverwege Ulrum en Leens, ten zuiden van de N361 . De Houw ligt op een oude kwelderwal die zich in de vroege middeleeuwen heeft gevormd. Vanaf de 9e eeuw zijn er op de kwelderwal wierden opgeworpen. Twee daarvan liggen bij De Houw; de bewoonde Grote Houw aan noord- en zuidoostzijde van de weg en de nu onbewoonde Kleine Houw aan zuidwestzijde van de weg. In de nabijheid vinden we de Houwsterwierden en de boerderij Westerhouw. Bij De Houw is in 1839 een oude schandpaal als grenspaal tussen beide gemeenten geplaatst[3].
De voormalige gemeente Ulrum uit de Gemeenteatlas van Nederland. Klik op de kaart voor een vergroting. Klik nogmaals voor een nog grotere kaart waar je doorheen kunt scrollen met de schuifbalken rechts en onder.
Film
Grote delen van de bekroonde film ‘The Polish Bride’ zijn opgenomen op een boerderij ten noordwesten van het stadscentrum van Ulrum, wat vandaag de dag een hotel is. Wil je liever kamperen in de winter, een stacaravan aan zee of overnachten op een camping onderweg Nederland? Ook dan kun je hier terecht [https://www.ulrumonline.nl[4].
Ulrum Grenspaal bij Leensterweg 59. Voormalige grenspaal gemeenten Leens-Ulrum (daarvoor kaak op de kruising Wilhelminastraat-Hoofdstraat in Leens). Foto: Willem Jans, 31 januari 2011. Rijksmonument nr. 35864. Licentie: Creative Commons.
De grenspaal
Aan oostzijde van De Houw staat de vroegere grenspaal (zie foto hierboven) tussen de oude gemeenten Leens en Ulrum. Deze paal is de oude kaak die vroeger in Leens heeft gesaan op de kruising van de Wilhelminastraat met de Hoofdstraat, bij het vroegere rechtshuis. In de Franse Tijd is de kaak afgeschaft en wordt de paal weggehaald, om tot 1839 in weer en wind bij het kerkhof te liggen. Dat jaar laat de Ulrumse burgemeester Bazuin die op De Houw woont de paal hierheen verplaatsen als grenspaal ter vervanging van een witte paal, die wegens vervallenheid moet worden vervangen.
Op de paal staat het gedicht 'k Ben hier geplaatst, / Aanschouw mij niet / Als Strafpaal, / Maar als een limiet, dat is geschreven door de Leenster schoolmeester Jakob Pieters Beukema, die de dichtwedstrijd wint om deze tekst te mogen plaatsen.
De enige andere inzending hiervoor iss van Ulrummer Marten Douwes Teenstra en luidt eerst Voorheen diende ik / voor schande en straf / Thans scheid ik Leens / van Ulrum af. De paal vormt nu een rijksmonument.
Een schandpaal, gerechtspaal, geselpaal of kaak is een paal waaraan iemand als strafmaatregel wordt vastgebonden en te kijk wordt gesteld. Naast een schandpaal bestaat ook het schandblok en schandkooi. Het te schande zetten is geweest als een onterende straf. Het staat het publiek vaak vrij de persoon die letterlijk "voor paal staat", te beschimpen of te bekogelen met rot fruit of andere zaken. Ook het spreekwoord "iets aan de kaak stellen" komt van deze straf.
Getallen over Ulrum
Er zijn 794 adressen en 651 woningen in de woonplaats Ulrum. 63% van de woningen in de woonplaats is een koopwoning. De woningen hebben een gemiddelde WOZ waarde van € 205.000. Er wonen 1.310 inwoners in de woonplaats Ulrum Woonplaats Ulrum telt 635 huishoudens van gemiddeld 2,1 personen. Verder zijn er 770 personenauto’s en 125 bedrijfsvestigingen geregistreerd in de woonplaats Ulrum.
Ulrum, Weg van Leens naar Ulrum met tram. Fotografische reproductie van prentbriefkaart. Oorspr. uitg. G. Boekhold, 8454. Vervaardiger Wolthuis, O. 1903. Bron: Beeldbank Groningen.
Woonplaats Ulrum heeft een totale oppervlakte van 105 hectare, waarvan 104 hectare land en 2 hectare water (honderd hectare is één vierkante kilometer, 1 km2). De gemiddelde dichtheid van adressen is 220 adressen per km2. De data voor woonplaats Ulrum zijn afgeleid van andere regionale statistieken[5].
Ansichtkaart. De afbeelding toont de Kerkstraat in Ulrum in een historisch moment, waarschijnlijk in de eerste helft van de 20e eeuw. Oorspronkelijke bron is onbekend. Bron: Beeldbank Groningen.
Weegbrug/ Kantoor: Overzicht weegbrug met kantoortje (opmerking: Gefotografeerd voor Monumenten In Nederland Groningen). Spoorstraat 68. Foto J.P. de Koning, 1998. Rijksmonument nr. 509478. Bron: Rijksdienst voor Cuitureel Erfgoed.
Nieuw Elens 11 juni 2016. Foto: Hardsjaal. Liicentie: Creative Commons. Elens is een wierde van ongeveer 4,2 meter boven NAP in de gemeente Het Hogeland. De wierde, met aan de voet een tweetal boerderijen ligt direct ten westen van Ulrum. Tussen Elens en Ulrum loopt het tracé van de voormalige Marnelijn. Ten westen van Elens ligt de wierde Menneweer. In de 17e eeuw heeft tussen Elens en Menneweer het gehucht Mollenhuizen gelegen. Zie: Elens op Wikipedia.
 Lees verder: De Asingaborg en het verloren Asingabezit
Bronnen:
- Rijksdienst voor Cultereel Erfgoed
- Wikipedia. Ulrum, graadpleegd 19 maart 2026
- Beeldbank Groningen
- Groninger Museum
| 
