Geschiedenis van Wirdum

Terrein met twee wierden vanaf de Zuiderweg. Foto: Hardscarf 6 april 2019. Licentie: Creative Commons.

Het wierdedorp Wirdum in het Groningerland met ca 365 inwoners op 1 januari 2023[1], ligt ten westen van Appingedam en is via de Wirdumermaar verbonden met het Damsterdiep. Wirdum bestaat uit een wierde met in de dorpskom nog twee andere terpen waarop de boerderijen Froma en Op Ter Borg. De laatste heeft  oorspronkelijk aan het klooster Bloemhof te Wittewierum behoord en is prachtig gerestaureerd in oude stijl; een restant van Froma is helaas afgebroken.

Op Ter Borg

De boerderij Op Ter Borg wordt voor het eerst genoemd in het Wierumer Zijlboek in 1470. Een gevelsteen spreekt over het 'maecken' (herbouwen of restaureren) van de boerderij in 1701. In 1860 wordt de boerderij herbouwd en na een brand in 1932 moet de boerderij opnieuw grotendeels herbouwd worden. In de jaren 1990 is de boerderij prachtig gerestaureerd in oude stijl[2].

Op Ter Borg vóór de restauratie 1999-2000 door Holstein-Team 4, Restauratie Architecten. Foto: A.J. van der Wal, mei 1969, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.

Op Ter Borg na de restauratie gezien vanaf de rechterzijde. Foto: Ingezonden.

Fromaborg

De Fromaborg is een vrijstaande boerderij geweest op een wierde, die als kern een 16e-eeuws steenhuis heeft, mogelijk gebouwd in 1548. Het huis is in de 16e eeuw bewoond geweest door leden van de familie Froma en is dan verbonden met heerlijke rechten. Het 'huis te Wirdum' wordt omstreeks 1720 afgebeeld door Jacobus Stellingwerf, die het echter groter heeft getekend dan het vermoedelijk is geweest. Het huis komt rond 1785 in het bezit van de ondernemer en jurist Pabus Cleveringa (1763-1818)[3] gehuwd met Cornelia Ebels (1771-1826) uit Appingedam, die zich op grond daarvan heer van Wirdum mag noemen en daar de rechtspraak uitoefent.

Wierde en borgterrein. Monumentnummer 45751. Foto: Bert van As, oktober 2007, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.

Rusthoven en Ekenstein

Ook heeft zich hier een handelsnederzetting bevonden. Langs het Damsterdiep liggen Wirdumerdraai, Eekwerderdraai en de gerestaureerde borg Rusthoven, een van de drie borgen bij Wirdum. Waarschijnlijk Johan Eeck jr., de zoon van de burgemeester van Groningen, laat in 1686 (volgens een gevelsteen) Rusthoven bouwen. Hij is in ieder geval eigenaar in 1695, het eerst jaar dat de borg wordt genoemd. Even verderop, richting Appingedam, ligt het landgoed Ekenstein uit 1648, genoemd naar dezelfde familie Eeck. In 1765 komt Rusthoven in handen van de Groninger familie van zilversmeden en juristen Van Halsema. Frederik van Halsema, geboren in  1736 is een bekend oudheidkundige en doctor in de rechtsgeleerdheid, maar heeft maar twee jaar op Rusthoven gewoond. Hij overlijdt in 1784 en is in de kerk van Wirdum begraven. De familie heeft een kroniek geschreven, die begint in Rusthoven.

Graf Van Halsema
Wapen: In rood een bruinachtig geharnaste man met gepluimde helm, zwaaiend met een gouden zwaard [Van Halsema].
N.B. Groninger zilversmid Frederik Wilhelm van Halsema en zoon Diderik Frederik Johan van Halsema achtereenvolgens eigenaren van Rusthoven 1765-1784. Zie: GV.4. 1926, blz. 150, 159. OBS, blz. 491. Vergelijk: GDW, nrs. 4250, 4252. GDW, blz. 769, nr. [4238].

Halsema, Diderik Frederik Johan van
Geboortedatum: 11-11-1736.
Datum overlijden: 24-04-1784.
In kerk, Wirdum. Grafaanduiding: koor nr 6.

Grafschrift:
VIRO SOBI ET CONNILTISSIMO / DIDERIK FREDERIK IOHAN VAN HALSEMA I.U.D. HOVINGO IN WIRDUM ET LOPPERSUM JUDICI IN LOPPERSUM, OOSTERWIJTWERT SOCIETATI GRONINGANAE PRO JURE PATRIA EXCOLENDO ET LITERATAE LEIDENSI ADSCRIPTO, QUI NATUS DIE XI NOV MDCCXXXVI OBIT XXIV APRIL MDCCLXXXIV MARITO OPTIMO MONUMENTUM HOC FIERI CURAVIT VIDUA MOESTISSIMA. T, TICHELAAR

Voor de edele en zeer bedachtzame heer Diderik Frederik Johan van Halsema I.U.D., hoveling te Wirdum en Loppersum, rechter in Loppersum, Oosterwijtwerd enz., lid van het Groningse genootschap voor het vaderlands recht en ingeschreven bij de letterenfaculteit te Leiden, die geboren was op de 11e november 1736 en overleed op 24 april 1784, liet zijn zeer bedroefde weduwe, T. Tichelaar, dit gedenkteken plaatsen. Vert. leerlingen van het Willem Lodewijk Gymnasium, Groningen.

Onder op de zerk nog een onleesbare latijnse spreuk met erbij de naam I. de RHOER:
[Qui veterum leges ritusque docebat avorum / frisiadum et patriae publica iura suae / fama viri superest, latumque perambulat orbem / exiguus quamvis hic tegat ossa lapis / I. de Rhoer. Pathuis 4252]

(Hij onderwees de wetten en gebruiken van zijn oude voorvaderen in Friesland / En het recht van zijn vaderland / De reputatie van deze man leeft nog en gaat rond in de wijde wereld, ook al bedekt een kleine steen zijn gebeente / I. de Rhoer (tekstdichter).
Vertaling: leerlingen van het Willem Lodewijk Gymnasium, Groningen.

Aanvulling: I.U.D. staat voor Iuris Utriusque Doctor, oftewel Meester in de beide rechten: kerkelijke en het wereldlijke recht. (met dank aan Herman Posthumus)
Typografie: Latijns schrift met schreef Letter verdiept, verheven Iconografie: Tussen de twee texten een ronde cartouche met in ovale vorm een man met een zwaard boven zijn hoofd. hierboven een enkele helm. Het beeld man met zwaard staat ook op het graf van Fred. Wilh van Halsema (nr 7)
Zerk: hardsteen. Afmetingen zerk: (l x b) 200 x 100. Type graf: liggende steen. Staat van onderhoud: deels afgesleten. Datum inventarisatie: 13-11-2013. (Bron: SOGK)

Hendrik Sissingh

Het huis komt daarna in handen van een steenfabrikant Jan Hendrik Sissingh (1771-1814) gehuwd met Trijntje Willems Tichelaar (1750-1811) dochter van een steenfabrikant. Jan Hendrik Sissingh laat in 1804 een steenfabriek bouwt tussen Rusthoven en Ekenstein. De omgeving langs het Damsterdiep is daardoor afgeticheld[4]. In 1836 wordt de steenfabriek door de erfgenamen verkocht aan Johannes Koning Uilkens (1806-1870), advocaat uit Loppersum.  Het is in 1868 de eerste steenfabriek in Groningen die met behulp van een stoommachine machinaal stenen maakt en ook laat hij een aantal droogloodsen bouwen. De kalkbranderij laat hij sluiten.

Sybellema Heerd. Stadsweg 2, herbouwd in 1870: zij- en voorgevel woongedeelte. Foto: A.J. van der Wal, maart 1969. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Rijksmonument nr. 517375.

Groninger Landschap

De steenfabriek Rusthoven is na veel gedoe ten dele  gerestaureerd en is net als de beide borgen een bezienswaardigheid geworden. Het Groninger Landschap heeft het voormalige fabrieksterrein opgeruimd, de ringoven ingericht als winterverblijf voor vleermuizen en het terrein toegankelijk gemaakt voor bezoekers. Dit is gevierd tijdens een feestelijke opening in 2023. Hierbij is ook de gerestaureerde gevelsteen uit 1954 gepresenteerd[5].

Achterkant Alkumaheerd. Boerderij uit 1807 aan de Wirdumerweg 1 onder Wirdum, Rijksmonumet nr. 26272. Foto: Hardscarf, 6 april 2019. Licentie: Creative Commons.

Water, afgraving en ruilverkaveling
Het vaarwater bij Wirdum is belangrijk geweest voor de afvoer van de producten en de aanvoer van turf. In 1868 worden hier voor het eerst machinaal stenen gebakken.

Er een ruilverkaveling uitgevoerd rond het pittoreske dorpje. De terreur van tekentafel en graafmachine heeft ervoor gezorgd dat hier rechte sloten om de honderd meter zijn aangelegd. De radiaire structuur van de terp staat in schril contrast met de ‘mechanische sloten’.
Bij de Fromaweg kan men zeer duidelijk zien hoe de wierde rond 1915 is afgegraven. Die afgraving is gebeurd met de schop. De grond is met een lange rij kiepkarretjes op rails, getrokken door paarden, getransporteerd naar de Wirdumermaar en vandaar per schip verder vervoerd naar de onvruchtbare zand- en veengebieden.
Het afgraven van terpen is overigens een typische Friese en Groningse aangelegenheid geweest; in Duitsland komt dat niet voor[6].

Dorpshuis, voormalige pastorie. Foto: Hardscarf, 18 januari 2015. Licentie: Creative Commons.

Pastorie en Regthuys

Wirdum heeft prachtige oude middenstandhuisjes. De voormalige pastorie wordt nu gebruikt als dorpshuis (zie foto hierboven} en het oude rechthuis waar de heren van Wirdum recht hebben gesproken, is later een restaurant geworden. Op vrijdag 1 maart 2024 vindt de overdracht van ’t Regthuys in Wirdum aan een nieuwe eigenaar plaats. Het bekende restaurant is sinds 1 augustus 2023 gesloten; de eigenaren zijn met pensioen gegaan. Na een lange zoektocht is geen opvolger gevonden. Stichting Woonbedrijf Aardbevingsgebied Groningen heeft het pand uiteindelijk gekocht[7]. (Zie foto hieronder,)

Krimpjes (arbeidershuisjes) langs de Stadsweg in Wirdumerdraai. Foto: Hardscarf, 6 april 2019. Licentie: Creative Commons.

Over de kerk

De eenvoudige rechthoekige Romaanse kerk dateert uit het begin van de 13e eeuw. De zadeldaktoren is In 1878 afgebroken en vervangen door een kleine houten spits. In de kerk liggen de graven van de heren van Wirdum. In de lange muur zijn in de Middeleeuwen aan beide kanten deuren geplaatst. Aan de noordkant voor de mannen en aan de zuidkant voor de vrouwen[8].

Begrafenissen hebben volgen overleveringen de noorddeur genomen, huwelijken de zuiddeur. Ze zijn dichtgemetseld maar nog zichtbaar. Men leeft in die tijd dicht bij de zee en dus is het noorden, dus gevaarlijk; de zuidkant betekent veiligheid en welvaart[9]. Tegenover de kerk ligt de pastorietuin, maar sinds er geen dominee meer woont, is het publiek groen geworden. Er zijn geen winkels in Wirdum en ook geen school.

't Meestershoes anno 1878 in Wirdum. Foto: Gouwenaar, 26 augustus 2009. Licentie: Public Domain.

De school

De voormalige openbare lagere Wirdumerdraaischool ligt aan de Stadsweg 6 in Wirdum en stamt uit 1938. Het is gebouwd in de stijl van de Amsterdamse School. Rechts ervan staat de meesterswoning. De school is gebouwd voor de leerlingen van Wirdum en Garrelsweer. In 2013 fuseert de school met CBS De Klimmer uit Garrelsweer, maar in 2016 is het aantal leerlingen gedaald tot 15 en wordt de school opgeheven[10].

Omwenteling

Veeteelt is heel belangrijk geweest bij Wirdum tot ver in de 18e eeuw. Het dorp heeft daarna drie keer een agrarische omwenteling meegemaakt. De eerste na 1770 als de akkerbouw sterk toeneemt en men meer landarbeiders tewerk stelt.

In 1854 meldt Van Halsema[11]:
„De huizen wierden opgeknapt, de landen beter bewerkt, byzonder de landen tusschen het Damsterdiep en de zomerdyken, alwaar men klei ontdekt had, die uitmuntend vrugtbaar was, waardoor die lage en geringe, moerige landen ongemeen beste vrugten voortbrengen, zoodat die met klei toegemaakte landen legen de beste landen van het hogeland geschat konden worden en zeer vele vrugten droegen enige jaren, doch byzonder dit jaar. Zoo ging het den landbouwer zeer wel”.[12]

De tweede omwenteling is na de landbouwcrisis van 1880, als de eerste mechanisatie inzet en men meer tarwe gaat verbouwen. De laatste 30 jaar zijn de boeren het weer zonder landarbeiders gaan stellen en worden poot- en consumptieaardappelen het hoofdgewas. De grote boerderijen hebben het dorp zijn typische structuur gegeven.
In 1894 is in Wirdum een 10,6 cm hoog beeldje gevonden van Minerva, de godin van de wijsheid. Op het hoofd draagt zij een helm en in de rechterhand houdt zij een platte schaal. Er zijn ook scherven van 'terra sigillata' (Romeins aardewerk) gevonden. Twee Romeinse bronzen Mercuriusbeeldjes wijzen eveneens op Romeinse contacten. Vermoedelijk hebben de bewoners van Wirdum ze met hun eigen goden Wodan en Donar geïndiceerd[13].

Oldambtster boerderij Rijksweg 31. Foto: Paul van Galen maart 1976, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Rijksmonument nr. 26271.

Spoorlijn en waterschap

Ten noorden van Wirdum loopt de spoorlijn Groningen - Delfzijl. Met Eenum deelt Wirdum van 1884 tot 1938 een spoorweghalte, de stopplaats Eenum[14].

‘Wirdummerpolder’ (vroeger gespeld met dubbel m) is de naam van het voormalige waterschap waartoe Wirdum heeft behoord. De poldermolen van het schap heeft aan de Wirdumermeedenweg gestaan, ongeveer 300 meter zuidelijk van het Damsterdiep. Het gebied wordt nu beheerd door het waterschap Noorderzijlvest[15].

Meer lezen over Wirdum op www.nazatendevries.nl:
 Rusthoven en het tichelwerk bij Wirdum
 Ekenstein, van borg tot hotel restaurant
 De zaalkerk van Wirdum
De Fromaborg bij Wirdum – in voorbereiding -
  Project-Steilkant-dorpswierde-Wirdum, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, over het restant van de wierde. (PDF-bestand).

  Jan Abrahamse, Wirdum, Wirdum, Wirdum en Werdum, over verschillende plaatsen eindigend op 'dum'. (PDF-bestand).

Bronnen:
- Jan Abrahamse, Noorderbreedte, 30 november 1993.
- Wikipedia, Wirdum (Groningen), geraadpleegd 1 mei 2026.
- Pathuis/Alma. Groninger Gedenkwaardigheden, Wirdum 4238.
- (SOGK) Stichting Oude Groninger Kerken.