Het hunebed en de Hunebedbouwers

Schoolplaat van Johan Herman Issings (1884-1977) uit 1959. Klik op de afbeelding om deze te vergroten in een nieuw venster/tabblad, zodat je de afbeelding beter kunt bekijken. Klik dan nogmaals op de afbeelding om deze nog verder te vergroten. Scroll met en schuifbalken rechts en onder door de afbeelding en klik op het kruisje om het tabblad/venster weer te sluiten.

Ouderen onder ons hebben nog les gekregen met behulp van grote wandplaten bij o.a. de ‘Vaderlandsche Geschiedenis’. Andere schoolplaten series met de titels ‘In ons land’ en ‘Buiten ons land’ zijn gemaakt door M.A. Koekoek (1873-1944) voor het onderwijs in de ‘Kennis der natuur’. In een fotoalbum op deze website ‘Fotoalbums van Groningerland’ vind je onder ‘Onderwijs’ het album ‘Aap, noot, mies, en schoolplaten in de school van vroeger’, met 238 afbeeldingen van oude schoolplaten over aardrijkskunde, biologie, geschiedenis, het menselijk lichaam, leesonderwijs, Sinterklaas, ‘Sterrenkunde’ en schrijfonderwijs. Helaas beschik ik niet over foto’s van alle schoolplaten. Het is opmerkelijk dat dit deel van de website, al gemaakt in 2008, nog niet is ontdekt door duizenden bezoekers van www.nazatendevries.nl. Helaas zijn de meeste schoolplaten tegenwoordig uit de basisscholen verdwenen. Ze zijn verkocht, weggegeven of zijn beland bij het oud papier. Een enkele plaat hangt misschien nog wel ergens in een lokaal. Op internet worden de oude schoolplaten aangeboden voor € 75.- Bij elke plaat heeft de onderwijzer kunnen beschikken over het verhaal bij de plaat op papier. Tegenwoordig moeten we constateren dat dat verhaal niet helemaal meer klopt. Recent onderzoek heeft aangetoond dat veel feiten uit dat verhaal inmiddels zijn achterhaald. Daarom besteden we dit keer een uitgebreid artikel over het hunebed in de hunebedbouwers. Dat komt ook omdat er in 1982 een hunebed is ontdekt op slechts circa 50 meter van de plek waar ik jarenlang in een kamertje heb uitgekeken.

Het hunebed (dolmen) in het museum van Delfzijl zoals gevonden te Heveskesklooster. Foto: ©Harm Hilinga.

Eén van de platen uit de ‘Vaderlandse Geschiedenis, is die over de hunebedbouwers getekend door J.H. Issings. Johan Herman Issings (1884-1977), is zijn volledige naam. Hij is gestorven op 93-jarige leertijd en is Ridder in de Orde van Oranje-Nassau geweest en begraven in Soest. We gaan ver terug in de geschiedenis. Het Hunebeddenvolk, zoals afgebeeld op deze plaat van Issings uit 1959, leeft namelijk in de jongste nieuwe steentijd.

De hunebedden in Nederland zijn megalithische[1] grafheuvels. Een vondst in dolmen Bogø, Denemarken ondersteunt deze grafkamer-theorie. Daar is namelijk een menselijk skelet gevonden[2]. Ze zijn gebouwd in de nieuwe steentijd, het Neolithicum of de Trechterbekercultuur[3] van 4350 tot circa 2750 v. Chr., en ze zijn gebruikt tot circa 2850 voor Chr. Dit valt onder andere af te leiden uit het gebruikte aardewerk, waaronder de gedurende de gehele periode gebruikte trechterbeker. Vandaar dat de hunebedbouwers beschouwd worden als vertegenwoordigers van de trechterbekercultuur, die verder doorloopt tot in Oost-Duitsland. Volken van deze cultuur vormen vanwege hun grote verspreidingsgebied waarschijnlijk geen homogeen geheel. In de archeologie worden meerdere subculturen in de trechterbekercultuur aangeduid, waarbij de Nederlandse hunebedden tot de westgroep behoren[4].

Borger. Dit is een replica van een huis zoals dat zo'n 5000 jaar geleden in Drenthe voorkwam. Het is volledig gebouwd met natuurlijke materialen: leem, hout en een rieten dak. Deze replica is te vinden in: Hunebedcentrum te Borger (www.hunebedcentrum.nl). Foto: Melolouise, 6 november 2009. Licentie: Creative Commons.

Door het ijs opgestuwd
De stenen waarmee de hunebedden in Nederland zijn gebouwd zijn zogenaamde zwerfstenen, afkomstig uit Scandinavië. Ze zijn naar het zuiden gevoerd door het oprukkende landijs tijdens ijstijden. Als het ijs aan het eind van de voorlaatste ijstijd (de Saale-ijstijd) smelt, zijn de meegevoerde stenen achter gebleven[5].

Dit volk is verbonden met de volksstammen die dan in Denemarken en Noord-Duitsland hebben gewoond.  We weten nu dat de mensen van dit volk vaste woonplaatsen hebben gehad. Ook is bekend dat ze verschillende huisdieren in bezit hebben gehad en hebben geleefd van veeteelt, jacht en landbouw.

Grafkelders
Maar het meest opvallende aan hen is toch wel dat ze van geweldige steenbrokken, kleine stenen en zoden gemeenschappelijke grafkelders hebben gemaakt voor hun overledenen. Tot op de dag van vandaag kunnen we de resten van deze zogenaamde hunebedden bewonderen[6].

De meeste hunebedden in Nederland zijn gelegen op de Hondsrug. Qua stijl en locaties vertonen de hunebedden in Nederland grote overeenkomsten met de hunebedden in Sleeswijk-Holstein Nordrijn-Westfalen en met name het Eemsland. De Nederlandse hunebedden zijn opgebouwd uit twee tot tien jukken (trilithons, d.w.z. twee draagstenen met een deksteen erop) en zijn 3 tot 20 meter lang aan de binnenzijde van de kamer. In Duitsland zijn nog langere hunebedden bekend. Deze lange bouwwerken komen alleen voor bij de westgroep van de trechterbekercultuur, in de noordgroep zijn de bouwwerken niet langer dan 16 meter.[7][8]

Verzameling Trechterbeker-aardewerk in het Drents Museum. Bron: Drents Museum.

Er zijn in Nederland verschillende typen hunebedden
* Het ganggraf, zoals D45 in de Emmerdennen, waarvan de toegang meestal bestaat uit twee paar zijstenen waarop een deksteen rust. In het algemeen is er een ovaalvormige/niervormige steenkrans of resten ervan.
* Het portaalgraf, zoals D1 bij Steenbergen, waarvan de ingang bestaat uit één paar zijstenen.
* Het langgraf, zoals D43 op de Schimmeres bij Emmen, bestaande uit twee portaalhunebedden met één dekheuvel.
* Het trapgraf, zoals D13 in Eext, waarvan de toegang bestaat uit een trap met vier treden.
* De verlengde dolmen of rechthoekige dolmen, waarbij de ingang zich aan de korte kant bevindt. Dit type is komt eenmaal voor in Nederland (het laatst gevonden hunebed G5 bij Heveskesklooster), zie ook Rechteckdolmen.
* Het hunebed zonder poort, zoals D6 en D35[9].

Het hunebed G1 bij Noordlaren. Rijksmonument nr. 421079. Foto: Gouwenaar, 10 juni 2008. Licentie: Publieke domein.

Aantal hunebedden
In Nederland zijn er ongeveer tussen de 80 en 100 hunebedden geweest, waarvan de meeste in Drenthe. Nu zijn er nog 52 in Drenthe en twee in Groningen, namelijk eentje in Noordlaren en een uit Heveskesklooster[10] die bij een opgraving (1982) is gevonden en is overgebracht naar het museum in Delfzijl (zie foto verder naar boven).

Van de 52 hunebedden in Drenthe ligt het grootste hunebed bij Borger (hunebed D27), waar een vondst uit de bronstijd is gedaan.[11] Hier liggen in totaal dertien hunebedden bij elkaar. In 2010 is een bodemscan gemaakt.[12] Vlak naast het grootste hunebed is het Hunebedcentrum gebouwd waar veel informatie over de prehistorie is te verkrijgen. In het Drents Museum in Assen is er ook veel te zien over de hunebedden en hun bouwers/cultuur. Aan de voet van de Havelterberg bij Darp liggen twee hunebedden, waarvan één het op een na grootste hunebed van Nederland is (D53) met een lengte van bijna achttien meter.[13]

Vernieling
Veel van deze prehistorische monumenten zijn in de loop van de eeuwen vernield om de stenen te gebruiken als bouwmateriaal voor bijvoorbeeld wegen, kerken, huizen en dijken.[14] Ook spelen soms ideologische of religieuze motieven een rol bij de vernietiging van (gedeelten van) hunebedden. Zo wordt in de synode van Arles (452)[15] het aanbidden van stenen, bronnen en bomen verboden. Dit beleid wordt door Karel de Grote vervolgd. Ondanks eeuwenlange verboden worden de stenen in o.a. Bretagne nog steeds aanbeden.[16]

Die Steinbeile und Steinaxte der Trichterbecherkultur am Mittellauf des San (Sud-ostpolen), 31 december 2019. Foto: Silar. Licentie: Creative Commons.

Het (verkorte) verhaal bij de plaat
Op de plaat zien we een hunebed links van het midden. Hij valt niet erg op, en lijkt meer op een kleine heuvel. Toch speelt het hunebed een belangrijke rol in het leven van deze mensen. De bouw ervan moet erg veel tijd en kracht hebben gekost. Zonder goede samenwerking is het maken van zo'n bouwwerk onmogelijk. De constructie van een  hunebed is eigenlijk heel eenvoudig. Op een aantal draagstenen liggen grote dekstenen. Met kleine stenen worden de openingen tussen de grote stenen gevuld. Daarna komen er graszoden overheen. De meeste hunebedden liggen in de lengte van oost naar west en met de opening naar het zuiden. De toegang kan met één of twee zware stenen worden afgesloten. Dat afsluiten doen ze trouwens niet alleen uit eerbied voor de doden, maar ook omdat ze bang zijn voor geesten en spoken. Het hunebed  is dus ook een soort gevangenis voor de overledene. Om hun geest vriendelijk te stemmen krijgen de doden wapens, sieraden en potten met voedsel mee. Uit de talrijke doden die in deze begraafplaatsen zijn gevonden, blijkt dat deze hunebedden vele jaren zijn gebruikt. Maar ze zijn niet voor alle leden van het volk bestemd. Alleen de welgestelden krijgen er mogelijk een plaatsje[17].

Op de plaat zien we links vooraan twee vrouwen bij diverse soorten aardewerk. Goed is te zien dat kruiken dan al oren hebben. De vrouw  op de voorgrond brengt juist een versiering aan op een uit klei geknede kan. Later zal deze gebakken worden. De andere vrouw naast de hut is bezig wol te spinnen[18].

Achter de groep mannen rechts staat een fraai woonhuis. Aan de grootte en de bouw te beoordelen, is dit het huis van een belangrijk persoon. De oude man  links voor het huis is net bezig met het kappen van hout. Hij heeft zijn bijl nog in de hand. Hij wordt aangesproken door een jager. Deze sleept een wolf, de belager van de kostbare kudde, achter zich aan. Hij heeft hem geschoten met zijn pijl en boog. De twee mannen  op de achtergrond zijn met gereedschap op weg naar de akkers. De hond bij de jongen met het ossenjuk ruikt even aan de wolf. Zo meteen zijn de jager en akkerbouwers weg en gaan de oude man en de twee vrouwen verder met hun werkzaamheden[19].
“Een vredig plaatje uit 2000 voor Christus”. Zo luidt de titel het oorspronkelijke verhaal bij de plaat[20]."

Lees ook:
- Hunebed G5, een steenkist en een waterput (op deze site)
- Wat zijn Cup Marks? PDF-bestand
- Lijst van Hunebedden in Nederland. Op Wikipedia.

Bronnen, referenties en literatuur:

- Wikipedia, Hunebed

- Wikipedia, Hunebedden in Nederland
- Wikipedia, Lijst van Hunebedden in Nederland
- Zie ook de links in de noten