Bad Nieuweschans heeft nog enkele kenmerken als vestingstad overgehouden, nadat in 1870 bij Koninklijk Besluit wordt bepaald dat Nieuweschans geen vesting meer is. De grachten zijn in 1882 gedempt en veel van de oude kenmerken als vesting zijn verloren gegaan. De restanten van de vestingmuur en het vestinggeschut zijn recent gerenoveerd om Bad Nieuweschans als vestingstad te behouden. Ook is er een nieuwe brug gemaakt over het vestinggeschut.

Dronefoto van Bad Nieuweschans met deels een gereconstuctureerde vestingwerk. Foto: ©Jur Kuipers.

Het centrum is met al haar authentieke kenmerken in tact gebleven. Rondom het plantsoen staan fraaie historische huizen met karakteristieke gevels, de hoofdwacht, het kleine kerkje en de voormalige garnizoensarts.

Vestingmuur
In het vestingmuur, gevestigd in de oude kanonnierbarakken aan de 1e Kanonnierstraat nr. 2, kun je aan de hand van oude kaarten en foto's, opgegraven voorwerpen en veel documentatiemateriaal van alles zien over de historie van Nieuweschans. Midden in het museum staat een maquette opgesteld van de vesting zoals die er in 1825 moet hebben uitgezien, met wallen en de brede vestinggracht.

Deze molen staat op de plek van het voormalige Molenbastion. Foto: ©Jur Kuipers.

Tekst op de molen:

Molen Molenbastion
Begin zeventiende eeuw, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, was de situatie aan de oostgrens van Nederland onrustig. Door aanslibbing en inpoldering van de Dollard schoof de grens naar bet noorden op. Om Groningen beter te beveiligen kreeg stadhouder Ernst Casimir vah Nassau op 22 juni 1628 opdracht in het uiterste noorden een nieuwe schans te bouwen. De vesting was stervormig en had vijf bastions.

De uitwatering van het achterland liep door de vesting. De Voorstraat had een zeesluis aan de noordkant. Aan de zuidkant lag de enige landpoort richting Oudeschans. Rond 1700 kwam door inpolderingen de sluis buiten Nieuweschans te liggen, werd het water in de Voorstraat gedempt en kwam er een landpoort richting Winschoten. In 1870 verloor Nieuweschans zijn militaire functie en volgde de ontmanteling. Tot de aanlag van de A7 in 1969 bleef het dorp een belangrijke grensplaats per spoor en over de weg.

Molen
Binnen de vesting stond een molen. Op het bastion het Meulenbolwerk stond een achtkante bovenkruier hoog boven de vestingwal: een blikvanger in het vlakke land. Van 1629 tot 1945 hebben er achtereenvölgens drie molens gestaan. De laatste is afgebrand bij de bevrijding in april 1945. De gracht is in 2005 opnieuw gegraven. In 1870 zag het er hier heel anders uit: er stond een vier meter hoge wal met daarachter dakpuntjes, daar bovenuit stak de molen en er lag een veel bredere gracht zonder brug.

Tekst op 'de molen: Stichting ‘Vrienden van de Nieuwe Schans’ Vormgeving: www.Frouke-Roukema.com.
Deze tekst is niet geredigeerd (HH).

Langakkerschans
Ernst Casimir, graaf van Nassau, sticht in 1628 de vesting ‘Nieuwe Schans’, ook wel de ‘Langakkerschans’ genoemd. De vesting wordt gebouwd omdat door de indijking van de 'Lange Akkeren' en de inpoldering van het ‘Bunder Neuland’ in 1605, de Rijksgrens te veel open ligt. Op een oude kaart staat de vesting afgebeeld in de vorm van een vijfpuntige ster, geheel omgeven door een gracht met twee toegangspoorten.

Het vervoer van en naar Nieuweschans vindt in die dagen over het algemeen plaats door een postwagen en de trekschuit. In 1695 komt het trekpad tussen Winschoten en Nieuweschans tot stand. Op deze trek- en wagenweg is een tol geplaatst.

Het gebied rond het fort wordt door overstromingen van de Dollard (die vermoedelijk ontstaan is in de periode 1375-1390) regelmatig onder water gezet. Nieuweschans wordt echter gespaard bij de grote watervloed die in de kerstnacht van 1717 een groot deel van de provincie overstroomt en waarbij 2276 mensen het leven verliezen.

De schans is ontworpen door ingenieur Matthijs van Voort. Ze krijgt de vorm van een regelmatige vijfhoek met bastions, omgeven door wallen en een gracht. Binnen de schans wordt een regelmatig stratenpatroon aangelegd, met in het midden een exercitieterrein. Ten noorden wordt een sluis aangelegd om het gebied onder water te kunnen zetten (inundatie).

Het kanon herinnert aan het militaire verleden van Nieuweschans. Dit kanon is afkomstig van de kunstverdediging van Hellevoetsluis. U staat nu op de plek waar de weg vanuit de Bellingwolderpoort zich, direct na de brug splitste. Foto: ©Jur Kuipers.

In juli 1672 wordt de schans ingenomen door Christoph Bernhard von Galen, Bommen Berend. De Staatse troepen zijn destijds elders gelegerd. Na een aantal maanden van belegering wordt de schans begin 1673 van drie zijden ingesloten door Carl von Rabenhaupt. Om de voortgaande bevoorrading via de Eems te stoppen laat Von Rabenhaupt aldaar een oorlogsschip plaatsen om dergelijke schepen op te kunnen brengen. Von Galen slaagt er niet in om versterkingen te sturen, waarop de schans op 22 juli 1673 wordt heroverd door Von Rabenhaupt.
In de 17e en 18e eeuw is de vesting nog versterkt en uitgebreid.

Interieur, opschrift van de plattegrond tekeningen van gebouwen van de Nieuwe Lange Akkerschans (reproductie). Documentnummer: 173.830. Als je op de afbeelding klikt en deze vergroot door er nogmaals op te klikken, kun je scrollen en de tekst nog beter lezen. Wordt in een nieuw venster/tabblad geopend. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Licentie: http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/

Het jaar 1795
Het jaar 1795 staat in onze vaderlandse geschiedenis bekend als de val van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Het Franse revolutionaire leger trekt het land binnen, stadhouder Willem V vlucht naar Engeland en de Bataafse Republiek wordt opgericht. Met de Franse invasie trekken de Patriotten aan het langste eind en zien de Orangisten de oude roemruchte Republiek ineenstorten. In de eerste maanden van 1795 trekken de Fransen naar Groningen, de Staatse en Engelse troepen voor zich uit drijvend richting de oostelijke grens. De terugtrekking van de Engelse troepen richting het Hannoverse Bremen verloopt chaotisch en veroorzaakt een grote ravage in oost-Groningen. Ook de garnizoensplaatsen, waaronder de Langakkerschans (Nieuweschans), worden zwaar getroffen en krijgen grote schade te verwerken. De Groninger Courant van 3 maart 1795 - duidelijk op de hand van de Patriotten - spreekt van een ‘roof- en plunderzieke bende’ die door de ‘edelmoedige Fransen’ wordt verdreven. De krant staat duidelijk aan de zijde van de Patriotten, maar menige Oost-Groninger ziet met lede ogen de rampzalige gebeurtenissen aan.

Door inpolderingen komt de schans steeds verder landinwaarts te liggen en verliest hij zijn functie. In 1815 vertrekt het Nederlandse garnizoen en in 1870 wordt bij Koninklijk besluit bepaald dat Nieuwe Schans geen vesting meer is. In 1882 worden de vestingwerken geslecht en de grachten gedempt. Na aanleg van de hoofdweg naar Duitsland in 1845 en de spoorlijn Harlingen - Nieuwe Schans in 1868 breekt een tijdperk van welvaart aan. Er vestigen zich meerdere grote bedrijven die gerelateerd zijn aan de landbouw. ‘De ‘Coöperatieve Stroocartonfabriek De Dollard’ (sinds 1989 Kappa Triton, nu Solidus Solutions) opent zijn poorten in 1888.

Rechts vooraan de Hoofdwacht met torentje. Abusievelijk denken veel mensen dat dit een kerkje is, maar dat is niet het geval. Foto: ©Jur Kuipers.

De Hoofdwacht

De Hoofdwacht in Bad Nieuweschans is een monument uit 1631. Het is een gebouw met een zadeldak en een torentje erop. Het is tot in de 19e eeuw in gebruik geweest als hoofdwachtlokaal waarvoor de wacht elk uur ceremonieel wordt gewisseld. De huidige eigenaar is de ‘Stichting Vrienden van de Nieuweschans’, die ook eigenaar is van het nabijgelegen Vestingmuseum in de Kanonnierstraat. Momenteel is er ook een thee- en koffieschenkerij gevestigd[1].

Foto: ©Jur Kuipers. Als je op de foto klikt en deze vergroot door er nogmaals op te klikken en scrollen, zie je ook een tekening van de vestingwerken: Molenbastion, Winschoterpoort, Kruiderbastion, Zeegenbastion, Donderbastion, Doodenbastion, de Bellingwolderpoort en de 'Schildwacht". Foto: ©Jur Kuipers.

Tekst op 'de schildwacht: Stichting ‘Vrienden van de Nieuwe Schans’ Vormgeving: www.Frouke-Roukema.com

Schildwacht Bellingwolderpoort
Begin zeventiende eeuw, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, was de situatie van de oostgrens van Nederland onrustig. Door aanslibbing van de Dollard schoof de grens naar het noorden op. Om Groningen beter te beveiligen kreeg stadhouder Ernst Casimir van Nassau op 22 juni 1628 opdracht in het uiterste noorden een nieuwe schans te bouwen. De vesting was stervormig en had vijf bastions. De uitwatering van het achterland liep door de vesting. De Voorstraat had een zeesluis aan de noordkant. Aan de zuidkant lag de enige landpoort richting Oudeschans. Rond 1700 kwam door inpolderingen de sluis buiten Nieuweschans te liggen, werd het water in de Voorstraat gedempt en kwam er een landpoort richting Winschoten. In 1870 verloor Nieuweschans zijn militaire functie en volgde de ontmanteling. Tot de aanleg van de A7 in 1969 bleef hat dorp een belangrijke grensplaats per spoor en over de weg.

De Schildwacht
Het wachthuisje staat symbool voor Nieuweschans als grensplaats. De vesting lag oorspronkelijk op het gebied van de graaf van Ostfriesland, maar in 1636 verkocht hij de punt waar Nieuweschans op lag aan Groningen voor 16,000 Carolus guldens. Nog altijd steekt Nieuweschans als een wig in Duitsland en is het het meest oostelijk gelegen dorp van Nederland. Ostfriesland ging op in het Koninkrijk Hannover en in 1824 werd de grens met Nederland gemarkeerd met grenspalen De H staat voor Hannover en de N aan de achterkant voor Nederland. Na 1866 was Pruisen ons buurland. De H van Hannover werd vervangen door de P van Pruisen. Het kanon herinnert aan het militaire verleden van Nieuweschans. Dit kanon is afkomstig van de kunstverdediging van Hellevoetsluis. U staat nu op de plek waar de weg vanuit de Bellingwolderpoort zich, direct na de brug splitste. De weg naar Wymeer recht achter u langs de villa is niet meer in gebruik. De weg naar Bellingwolde en Oudeschans ligt links van u, onder de A7 door en over de Hamdijk heen, is onveranderd gebleven.

De laatste twee alinea's zijn niet geredigeerd (HH).

Foto: ©Jur Kuipers.

Overblijfselen van de vesting
- Veel officierswoningen aan de Voorstraat
- Kloktorentje van de vroegere Hoofdwacht
- De Garnizoenskerk uit 1751
- Barakken, het uiterlijk aanzien van het "Geweldigersquartier"
- De Kolk, overblijfsel van de vestinggracht
- De waterloop tussen de Singelstraat en de Parallelweg
- De Israëlische begraafplaats. Deze ligt op een deel van de Dekkingswal
- De Synagoge

Plattegrond van J.Blaeu, reproductie uit album Rijksdienst voor de Monumenten Zorg te Zeist. Document nummer: 203.255. Fotograaf: Schollen, A.H.C. (Ton), 1979. zysteemkaart: 16992. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Licentie: http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/.