Waagplein - Goudkantoor "Een van mijn absolute favorieten, een restaurant dat ooit een goudkantoor was, midden in het centrum van Groningen. Ik ben dol op al die lijnen, op de stoep, in de gebouwen, gevormd door zon en schaduw." Linksachter: het stadhuis. Rechts: Het Waagstraatcomplex. Foto: Sjaak Kempe. 22 september 2017. Creative Commons Attribution 2.0 Generic licentie.
Het Goudkantoor aan het einde van de Waagstraat is gebouwd in 1635 en heet dan het Collectehuis. Het is een belastingkantoor voor Stad en Ommelanden. Op de plek van het Goudkantoor staat begin 17e eeuw een pastorie. Deze 'predicant behuysinghe' wordt door de stad gekocht voor 6500 gulden om er een belastingkantoor te vestigen in afwachting van nieuwbouw. In 1635 wordt vervolgens het Goudkantoor gebouwd voor de som van 9000 gulden. Het pand wordt door Cornelis Peters toegeschreven aan stadsbouwmeester Johan Isbrants, die in 1629 Garwer Peters opvolgt en ook verantwoordelijk is voor de Hoofdwacht (Corps de Garde). De opdrachtgever is de provinciale commies voor gebouwen en waterstaatswerken Ecko Mensenborch[1].
De naam
De naam Goudkantoor, in feite verzonnen door de Groninger bevolking, stamt uit de periode 1814-1887 en wordt langzamerhand ook in officiële documenten overgenomen. Het pand wordt in die periode namelijk gebruikt als Waarborgbureau voor Goud- en Zilverwerken. De gouden en zilveren voorwerpen worden gekeurd en van een merkje voorzien. De conciërge van het Goudkantoor heeft zijn woonruimte destijds in de kelder. Sinds die tijd heeft het gebouw nog vele andere functies gehad waaronder natuurhistorisch museum, scheepvaartmuseum (voor, tijdens en na de oorlog), daarna VVV-kantoor, stadjerhuis en informatiedesk voor de gemeente Groningen.
17e eeuw
Het Goudkantoor is gebouwd met markante gevels in Hollandse renaissance stijl. De bouwstijl is vroeg 17e eeuwse Groninger architectuur. Opvallend zijn de schelpvormige motieven boven deuren en ramen die vermoedelijk van een beeldhouwer uit Bremen afkomstig zijn. Later, begin vorige eeuw, wordt het pand eigendom van de gemeente Groningen, die onmiddellijk het provinciewapen in de gevel laat vervangen door het wapen van de stad Groningen. De fl. 9000,- waar het Goudkantoor in 1635 voor gebouwd is, staat in groot contrast met de onschatbare waarde die het Goudkantoor tegenwoordig voor de stad Groningen heeft.
Deel van de gevel van het Goudkantoor. Foto: Zaïron, 3 augustus 2015. Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International- licentie.
Restauraties
In de loop van de tijd heeft het pand vele grote en kleine restauraties ondergaan. Bij een grote restauratie in 1844 wordt de Pompeuze Toscaanse galerij, die zich oorspronkelijk aan de voorzijde bevindt, afgebroken. Het beeldhouwwerk van deze galerij is herplaatst boven de ingangsdeur. De stenen kozijnen worden vervangen voor neogotische houten sponningen. Vanaf dat moment moet het Goudkantoor het verder doen zonder de karakteristieke houten luiken.
Iets later in 1874 wordt de Waag, waar de straat en het plein naar zijn genoemd en die zich dan schuin achter het Goudkantoor bevindt, afgebroken. Eigenlijk zonder bouwkundige noodzaak. Veel handelsactiviteiten zijn dan al overgenomen door de Korenbeurs aan de Vismarkt.
Topgevel Huis Panser in het Goudkantoor. Foto: Hardsjaal, 28 september 2016. Licentie: Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International- licentie.
Sluiting Waagborgkantoor
In 1887 sluit het Waarborgkantoor. Het gebouw wordt gerestaureerd en de gemeentelijke ontvanger der belastingen neemt weer zijn intrek in het pand. Op de bovenverdieping is dan het bureau van de inspecteur van de geneeskundige dienst gevestigd. Wellicht is in dat jaar ook het wapen van de provincie vervangen door het wapen van de stad, een merkteken dat doet denken aan de eeuwenlange rivaliteit tussen stad en provincie.
In 1913 vertrekt de gemeentelijke ontvanger naar een nieuw pand aan de Boteringestraat en komt het Goudkantoor geruime tijd leeg te staan. Tussen 1928 en 1931 wordt het gebouw gerestaureerd onder leiding van Siebe Jan Bouma, die onder andere de kruisvensters terug laat plaatsen. Vervolgens wordt op de benedenverdieping het Noordelijk Scheepvaartmuseum gevestigd en op de bovenverdieping het Natuurhistorisch Museum.
Het Goudkantoor op de Grote Markt in Groningen door Jan Ensing (1819-1894) in 1838. Dit is een getrouwe fotografische reproductie van een tweedimensionaal kunstwerk uit het publieke domein.
Tweede Wereldoorlog
In de aanloop naar de bevrijding van de stad, in april 1945, laat het museumbestuur de gehele collectie overbrengen naar een pand aan de noordzijde van de Grote Markt. Het bestuur is bang dat het Goudkantoor bij de bevrijding van Groningen beschadigd zal raken. Na de bevrijding blijkt echter dat het Goudkantoor als een van de weinige panden ongeschonden is gebleven. De panden aan de noordzijde van de Grote Markt daarentegen zijn grotendeels verwoest. Vervolgens ontstaat discussie over de vraag of het Goudkantoor gesloopt moet worden of verplaatst, maar uiteindelijk wordt besloten tot handhaving van het pand. Het wordt vervolgens gebruikt als informatiecentrum (het Stadjershuis)[2].
Goudkantoor Groningen. Ingang restaurant. Foto: Ziko, 29 december 2004. Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Netherlands- licentie.
Gespaard
Aan het eind van de tweede wereldoorlog zijn alle andere panden van het blok waar het Goudkantoor deel van uitmaakte verwoest. Ondanks het miraculeuze schadeloos overleven van de oorlog is er destijds sprake geweest van een verplaatsing of zelfs de sloop van het Goudkantoor. Maar als vanzelfsprekend handhaaft het Goudkantoor zich op zijn historische plek en is een vrijstaand gebouw geworden. Vlak na de oorlog wordt op de ontstane “blinde” zuidgevel aan de Herestraatzijde, een deel van de topgevel[3] van Huis Panser geconstrueerd. Dit pand heeft vanaf 1615 tot de oorlogsverwoestingen aan de Grote Markt oostzijde gestaan. Hierna wordt het Goudkantoor in 1962 geschikt gemaakt voor zijn nieuwe functie als VVV kantoor. In deze 1962/1964 restauratie zijn ook de stenen kruiskozijnen met de daarbij behorende luiken weer in ere hersteld. Met een glazen luchtbrug op de bovenverdieping vormt het Goudkantoor in die tijd een verbinding tussen het oude (ca. 1810) en het “nieuwe” stadhuis. Dit “nieuwe”, bouwkundig en qua schoonheid veel bekritiseerde, stadhuis (1962 tot 1994) is inmiddels alweer afgebroken.
Huidig aanzicht met ernaast de overkapping van het Waagstraatcomplex. Foto: Rickazio, 8 april 2012. Licentie: Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported- licentie.
Café restaurant
Na een grondige bouwkundige restauratie rond 1994 is het pand in zijn huidige vorm vanaf 1996 als café-restaurant ingericht. Het pand is geïntegreerd in het, door een referendum verkozen, nieuwbouwplan van het Waagplein, ontworpen door de Italiaanse architect Adolfo Natalini. Ondanks de moderne benadering destijds zijn veel details van het Goudkantoor weer historisch vormgegeven. De motieven op de muren aan de binnenzijde op de begane grond zijn origineel 17de eeuws en komen vooral voor in Zuid-Scandinavië, de Duitse kust en de Nederlanden (het Hanzegebied). Dit soort decoratie wordt in die tijd veel gebruikt in plaats van tegels of gobelins. Er zijn weer kandelaars op de muur aangebracht en ook de kroonluchters zijn weer terug. De kleuren aan de buitenzijde van het Goudkantoor (rood, oker, goud en blauw) zijn door middel van kleuronderzoeken van de verfresten op de stenen vastgesteld, waardoor we er van uit kunnen gaan dat dit de originele kleuren moeten zijn geweest. Let aan de buitenzijde ook eens op het originele takelhuisje aan de achterzijde.
Hollandse karakter
Het Goudkantoor staat landelijk bekend om zijn typisch Hollandse karakter en heeft zodoende dan ook voor diverse zaken model gestaan. Zo heeft de KLM als Business Class souvenir het Goudkantoor als Delfts miniatuurhuisje (nummer 81) uitgebracht en valt het sinds 2008 op schaal te bewonderen in Madurodam.
Al jaren lang worden ansichtkaarten van het Goudkantoor uitgebracht en komen plaatjes, foto’s en bijzonderheden voor in diverse schoolboeken. Tot op de dag van vandaag is het Goudkantoor een gebouw dat in de belangstelling staat, zo is het een inspiratiebron voor vele kunstenaars en wordt het pand door toeristen dagelijks veelvuldig gefotografeerd.
Bovengedeelte detail bewerkte voorgevel Goudkantoor in 1997. Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, A.J. van der Wal, september 1997. Rijksmonument nr. 18467.
Geef de keizer wat des keizers is.
Appuntamento con la musica
Aan de voorzijde van het Goudkantoor staat een bronzen kunstwerk, gemaakt door de Italiaanse kunstenaar Roberto Barni. Het kunstwerk heet “appuntamento con la musica”. De fluitist is, op weg naar een afspraak, onderweg geïntrigeerd door de historische pracht van het Goudkantoor en kijkt daarom nog even om. De Latijnse spreuk op de gevel van het Goudkantoor: Date Caesari quae Caesaris betekent letterlijk: Geef de keizer wat des keizers is. Deze spreuk komt uit de tijd van het innen van de belastingen maar gaat eigenlijk nu nog op, waarbij de horeca, met een knipoog, de gast als keizer probeert te behandelen[4].
Aan de zuidzijde van het gebouw is een buste geplaatst van Carl von Rabenhaupt, die in 1672 'Bommen Berend' verslaat.[5]. Sinds 9 november 1971 is het gebouw een Rijksmonument (nr. 18467)[6].
Gevelsteen Goudkantoor Groningen. Foto: Ziko, 29 december 2004. Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Netherlands- licentie.
Rijksmonument nr. 18467
De RCE, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed omschrijft het pand als volgt: "Goudkantoor. Achter het stadhuis op de Markt gelegen blokvormig gebouw uit 1635, oorspronkelijk aan de zuidzijde ingebouwd in de gevelwand van de verwoeste Grote Markt westzijde, thans aan deze zijde ingebouwd in de nieuwe aanbouw van het stadhuis. Blokvormig gebouw oorspronkelijk met twee, thans door toevoeging van een top van het door de oorlog verloren gegane Huis Panser aan de Grote Markt, bekroond door drie topgevels met karakteristiek vroeg 17e eeuws ornament." Het pand staat aan het Waagplein 1, 9712 JZ te Groningen.
Noten, bronnen. referenties, literatuur:
- Wikipedia, Goudkantoor
- Café Restaurant Goudekantoor
- Zie ook: "Restauratie gevel: Goudkantoor krijgt oude luister van Heerensociëteit", Nieuwsblad van het Noorden: Noorderrondblik, 19 maart 1964. pagina 9.
- Zie ook: "Het goudkantoor thans museum", Nieuwsblad van het Noorden: Ter Verpoozing. 28 mei 1932. pagina 21, A.T. Schuitema Meijer.
-
RCE, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.
| 
