Sint Ludgerkerk. Foto: AKM79. 29 mei 2023. Licentie: Creative Commons.
De Sint Ludgerkerk in Garnwerd, staat aan de Burgemeester Brouwersstraat 1 en is oorspronkelijk een romanogotische kerk, die gebouwd is in het begin van de 13e eeuw. De patroon van deze 12e of 13e eeuwse kerk op de wierde van het oude dorp 'Granawurth' is Sint Liudger, missionaris in deze streken rond de tijd van Bonifatius (675-755)[1]. Van de kerk is het koor het oudste deel. Dit deel van de kerk is gebouwd in het begin van de 13e eeuw. Het schip dateert uit een latere periode en is gebouwd op het einde van de 14e eeuw. De oude toren van de kerk stort in 1738 grotendeels in. In 1751 worden de toren en de westmuur herbouwd. Dit jaartal is te vinden op een gedenksteen, die getuige de tekst van de steen, in latere jaren is vervangen[2]:
Looft God in zijn heiligdom
IN DEN JARE MDCCLI (1751) IS DEZE TOREN GEBOUWD
Door Garnwerder en Oostumer Collatoren
Is deze steen wier doel schier was verloren
Vernieuwd en in zijn ouden staat hersteld
Toen achttienhonderd met zestien werd geteld
Steen waarin de bouw van de toren van de kerk van Garnwerd in 1751 wordt verklaard; de steen werd vernieuwd in 1816. Foto: Gouwenaar, 9 juli 2010. Licentie: Publieke Domein.
Sint Ludger
De kerk is gewijd aan Sint Ludger. Sint Ludger (Liudger), ook bekend als Liudgerus, is een Friese missionaris en bisschop die rond 742 in Zuilen, nabij Utrecht, is geboren. Hij is de broer van Hildegrim van Châlons en speelt een belangrijke rol in de kerstening van het gebied van de Friezen. Ludger herbouwt de kerk van Sint Lebuïnus in Deventer en is een van de eerste bisschoppen van Münster. Hij wordt vaak beschouwd als de 'apostel der Friezen' en is bekend om zijn wonderlijke genezingen, zoals die van Bernlef.
 Meer lezen: Liudger, de apostel van de Ommelanden en Bernlef.
Avondmaalstafel in de kerk van Garnwerd. Foto: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, september 1941.
Tot de restauratie van 1976 was de geschiedenis van de kerk afgedekt met lagen pleisterkalk. Na het afpellen hiervan is nu te zien dat de romano-gotische koorsluiting ergens in de 13e eeuw gebouwd moet zijn. De grote vensters aan noord- en zuidkant zijn na de Hervorming aangebracht. De kerk toont aan de westkant een forse zadeldaktoren uit de 18e eeuw die een oudere toren vervangt. De toren heeft drie geledingen die gescheiden worden door zandstenen waterlijsten.
De toren en de daarmee samenhangende westgevel dateren in hun huidige vorm van 1751, zoals de gedenksteen boven de ingang vermeldt. Binnen wordt de kerkruimte gedekt door een houten tongewelf, dat aan west- en oostkant vierzijdig is afgesloten. Ongetwijfeld heeft de kerk oorspronkelijk stenen gewelven gehad.
Gezicht naar het oosten. Foto: Hardsjaal, 12 juli 2014. Licentie: Creative Commons.
De opdracht tot de bouw van het nieuwe kerkorgel wordt in 1809 gegeven door Carolus Justus Lewe, heer van Aduard. De orgelbouwer is Lambertus van Dam uit Leeuwarden geweest. In 1834 wordt het orgel door de zonen van Van Dam verder uitgebreid. Het zou volgens de overlevering oorspronkelijk bestemd zijn geweest voor de Abdijkerk van Aduard, maar het schip dat het orgel vervoert komt vast te zitten in het ijs bij Garnwerd. De opdrachtgever, Carolus Justus Lewe van Aduard, heeft financiële problemen en verkoopt het orgel aan Garnwerd.[3]
Preekstoel, herenbank en avondmaalstafel dateren uit de 17e en 18e eeuw.[4]
De kerk is tegenwoordig eigendom van de Stichting (Oude) Groninger Kerken en is niet meer in gebruik als kerkgebouw. Het gebouw heeft een culturele bestemming.[5]
Zerk in de toren
In de toren zien we een grote zerk uit 1538 en een met zonneraderen versierd sarcofaagdeksel van Bremer zandsteen uit de 12e of 13e eeuw.
Zandstenen sarcofaagdeksel met zonneraden in de kerk van Garnwerd. Foto: Hardsjaal, 31 juli 2014. Licentie: Creative Commons.
Het orgel
Opschrift Lewe op het orgel in de kerk van Garnwerd. Foto: Hardsjaal, 13 juli 2014. Licentie: Creative Commons.
TER VERHEERLYKING VAN GOD GESTIGT ONDER HET BESTUUR VAN DEN HOOGWELGEBOREN HEER C. J. LEWE, HEER VAN ADUARD, ALS UNICUS COLLATOR VAN GARNWERD EN OOSTUM A° 1809.
Het orgel is gemaakt door LAMBERTUS VAN DAM EN ZOONS, ORGELMAKERS TE LEEUWARDEN.
Wapens: Links: Lewe van Aduard. Schildhouders: twee rode leeuwen. Rechts: Alberda. Schildhouders: twee gouden leeuwen.
N.B. Latere kleuren met overeenkomstige fouten als GDW, nr. 3111. Carolus Justus Lewe van Aduard, gehuwd met Margaretha Josina Alberda, van Bijma. Zie: OBS, blz. 47. Tekst afgebeeld: GRK, 1 (1984) 43. GDW, blz. 267, nr. [1258].
Het Van Dam-orgel met bovenop de beelden Geloof, Hoop en Liefde. Onderstaand de afbeeldingen links en rechts van het orgel. Zie onderstaande foto's (wapens links Lewe, rechts: Alberda). Foto's: Hardsjaal, 13 juli 2014. Licentie: Creative Commons.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Herenbank
De herenbank met rococoversieringen komt zonder twijfel uit de late 18e eeuw.
Wapen: Gevierendeeld: I en IV in zilver een achtpuntige rode ster; II en III in blauw een achtpuntige gouden ster. Hartschild: in rood een zilveren linkerschuinbalk. Schildhouders: twee leeuwen.
N.B. Afgebeeld: GHK, blz. 70. Oorspronkelijk gebeeldhouwd wapen Lewe van Aduard, waarvan emblemen verwijderd, stellig in 1795. Nog te zien, dat hartschild eertijds een leeuw bevatte. Later overgeschilderd als boven. GDW, blz. 267, nr. [1259].
Herenbank in de kerk van Garnwerd. Foto: Hardsjaal, 13 juli 2014. Licentie: Creative Commons.
Windvaan
Op de windvaan staat een leeuw afgebeeld, het wapen van het geslacht Lewe.
N.B. Afgebeeld: OGK, blz. 215. Lewe van Aduard bezat staande collatie tot verkoop aan Jacob C. Schuringa, 23 januari 1815. Zie: RAG, Archieven hoge justitiekamer, inv. nr. 2573, blz. 368c. GDW, blz. 266, nr. [1257].
Preekstoel
De kansel met klankbord uit het begin van de 18e eeuw wordt omgeven door een eenvoudig doophek.
Preekstoel in de kerk van Garnwerd. Foto: Hardsjaal, 13 juli 2024. Licentie: Creative Commons.
Grafzerken
|
ANNO 1652, DEN 9 JANUARI, STARF DE EERSAME GODTS. EN WELGELEERDE DOMINUS JOHANNES SCHOENENBORCH, IN SYN LEEVENT PREDIGER TOT GARROWERT EN OOSTUM, EN LEIT ALHYR BEGRAVEN.
| Wapen: Negen ruiten, 5 en 4. Helmteken: een uitkomende wildeman met een hoofddoek, met een bladerenkrans om dc lendenen, zwaaiend met een knots, gehouden achter het hoofd. GDW, blz. 267, nr. [1260]. |
|
|
CONRADUS ANTONII MATTHAEUS OB. 4 NOV. AN. 1656. ELIZABETHA MATTHAEA OB. XV AUG. MDCLX.
GDW, blz. 267, nr. [1261]. |
|
A° 1708, DEN 29 FEB., IS DE EERW. WELGL. JOHANNES IDEMA, PASTOR TOT GARWERT EN OOSTUM, INT 47STE JAAR SYNES OUDERDOMS IN DEN HEERE GERUST, NADAT HY ALHIER DE TYDT VAN 4 JAREN HET PREEDICAMPT GETROUWELICK HEEFT WAARGENOMEN, EN IS TOT DE KOMSTE VAN SYN SALIGMAKER IN DESE RUSTPLAATSE NEDERGELEGT.
| Wapen: Gevierendeeld: I drie rozen; II een voetboog; III een omgewende, gehalsbande en geringde springende hond; IV drie pijlen, stervormig over elkaar en het kruispunt beladen niet een bol. N.B. Afgebeeld: Gens nostra, 1968, blz. 91. Ook: Familieboek Idema. 1968. Blz. 70. GDW, blz. 267, nr. [1262]. |
|
|
IN DEN JARE 1710, DEN 13 DECEMBER DES AVONDS OM HALV 9 UIR, IS ANNA BONNES IN DEN HEERE GERUST, IN HAAR LEVEN WOONACHTIG TOT BESWET, OUT 7[31 JAAREN EN LEIT ALHIER TOT GARNWERT BEGRAVEN.
Wapen: Drie klaverbladen. N.B. BESWET - Beswert. OMJ. GDW, blz. 267, nr. [1262A]. |
|
DEN JA RE A° 1721, DEN 7 JUNY DES AVONDT OM 5 UYR, IS JANTIEN JANS IN DEN HEERE ONTSLAPEN, OUDT 51 JAAR.
| Wapen: Gedeeld: 1 een halve adelaar; II huismerk nr. 167, vergezeld van onderen van drie klaverbladen, 1 en 2. |
ICK HEB MYN LOOP VOLEYNDT j ... DIE LOPEN / ... ICK LEG I ... DEN. |
N.B. Onder gras. OMJ. |
GDW, blz. 268, nr. [1263]. |
|
|
ANNO 1739, DEN 16 AUG., IS DE EERW. WELGL. HAICO RENEMAN, PASTOR TOT GARNWERT EN OOSTUM, INT 64sTE JAAR ZYNS OUDERDOMS IN DEN HEERE GERUST, NADAT HY ALHIER EN ELDERS DE TYDT VAN 39 JAREN HET PREDICKAMPT GETROUWELYCK HEEFT WAARGENOMEN, EN IS TOT DE KOMSTE VAN ZYN ZALIGHMAKER IN DESE RUSTPLAATZE NEDERGELECHT.
GDW, blz. 268, nr. [1264].
|
|
TER GEDAGTENIS VAN DE EERB. EN DEUGDS. JUFFR. GERTRUDA DREESEN, ZEER WAARDE HUISVROUW VAN DEN EERW. DO. B. DUNTZE, PRED. TOT GARNWERT EN OOSTUM. HAAR E. IS GEBOOREN TE BREMEN 1733 D. 19 MEERT, GETROUWT 1753 D. 2 OCTOB., OVERLEDEN 1765 DEN 1 EN D. 11 APRIL ALHIER BEGRAVEN.
GDW, blz. 268, nr. [1265].
|
|
1773, DEN 19 JUNY, IS OVERLEEDEN IN HET 79sTE JAAR HAARS OUDERDOMS DE DEUGTSAME VROUWE CORNELISKE REERTS, IN LEEVEN HUISVROUW VAN DE GECOMMITTEERDE RAADT JAN JACOBS TEMPEL IN KLEIN GARNWERT, VERWAGTENDE EEN ZALIGE OPSTANDINGE DOOR JESUS CHRISTUS HAREN HEER.
Wapen: Gedeeld: I een halve adelaar; II doorsneden, doch de snijlijn ontbreekt: a. drie rozen; h. drie klaverbladen, 1 en 2.
ACH DOET MY, HEER, UIT "T GRAF DER SONDEN ,/ EENS OPSTAAN DOOR VERANDERING 1 ZOO ZAL IK, JESU, DOOR U WONDEN / VERRYSEN IN VERWONDERING 1 EN MET DE GROTE SCHAAR DER VROMEN / DIE EEUWIG MET EEN BLYDE TOON ! EENS VOOR U AANSCHYN ZULLEN KOMEN I U ZINGEN LOF VOOR UWEN THROON.
N.B. Onder gras. OMJ. GDW, blz. 268, nr. [1266]. |
|
|
1776, DEN 10 OCTOBER, IS OVERLEEDEN FRERIK JANS, ZOON VAN JAN HARM[E]NS EN JANTIE FRERIKS, ECHTELIEDEN, EN WAS GEBOOREN IN DEN JAARE 1742.
N.B. OMJ. Gedoopt Garnwerd 16 september 1742. DTB, nr. 86, blz. 56. GDW, blz. 268, nr. [1266A].
|
|
ANNO 1785, DEN 21 APRIL, OVERLEEDT IN HET 53sTE JAAR HAARS OUDERDOMS DE DEUGZAAME VROUW ANGENIETJE KLAASSEN, WAARDE HUISVROUW VAN GEERT REINDERS, HUISMAN TE GARNWERT, VERWAGTENDE EEN ZALIGE OPSTANDINGE DOOR JESUM CHRISTUM ONZEN HEERE.
Medaillon: Een omgewende dolfijn, vergezeld van de spreuk: REGT DOOR [ZEE]
'T IS WAAR, HET ZYN AL HARDE SLAGEN / TE MISSEN ZULK EEN DIERBAAR PAND / MAAR ACH, HET WAS GODS WELBEHAGEN / HY HAD HET MAAKZEL IN ZYN HAND. |
N.B. Eertijds onder gras. OMJ. In 1974 bij Asingaborg, Middelstum. Overwogen wordt overbrenging naar particuliere begraafplaats hij boerderij Groot-Zeewijk, Warffum. Vergelijk RAG, Staat van aanwinsten, 1949, nr. XI. Tekening. GDW, blz. 268, nr. [1267]. |
|
|
|
ANNO 1787, DEN 26 APRIL, IS OVERLEEDEN DE DEUGTZAAME JONGE VROUW JANTJEN EILKES, IN LEEVEN WAARDE HUISVROUW VAN KLAAS GEERTS, HUISMAN IN KLEIN GARNWERT, IN HET 20sTE JAAR HAARS OUDERDOMS, VERWAGTENDE EEN ZALIGE OPSTANDINGE DOOR JESUS CHRISTUS ONSEN HEERE.
DIE LIEVE JONGE VROUW, BEMIND OM BRAAVE ZEEDEN / EN ZAGTEN AART, OPRECHT VAN HART 1 WIERD TOT HAAR EGAAS BITTRE SMART / MAAR AL TE VROEG, HELAAS, HAAR LEEVEN AFGESNEDEN. |
N.B. Toelichting overeenkomstig GDW, nr. 1267. GDW, blz. 269, nr. [1268]. |
|
|
GEDENKSTEEN VAN DE DEUGTZAAME ANTJE HINDRIKS, IN HAAR LEEVEN HUISVROUW VAN D.E. MICHGIEL ALLES, EXSTRA ORD. COMTEERDE RAAD DER OMMELANDEN, WOONAGTIG IN KLEIN GARNWERT IN DE RAAKEN, EN 1S OVERLEEDEN IN HET KRAAMBED VAN EEN WELGESCHAPEN JONGE DOGTER DEN 16 MEERT 17921N DEN OUDERDOM VAN 36 JAAREN EN VYF MAANDEN EN IS ALHIER DEEZE RUSTPLAATSE TER MEEDER GELEGT.
| Wapen: Doorsneden: A. gedeeld: 1 een halve adelaar; 2 drie klaverbladen; B. een gaand paard. |
DOE WY TROUWDEN MET ONS BEIDEN / WAS 'T OM BLYVEN, NIET OM SCHEIDEN / 'T BLYVEN HAD EEN WYL ZYN BEURT / MAAR NU IS DIEN BAND GESCIIEURT / GOD DIE WEET HOE LANG 'T ZAL DUREN / OF WY TWEE ZYN WEER GEBUREN / HY WIL ONS OPWEKKEN UIT HET STOF I OCH, MOLT HET ZYN TOT 'S HEEREN LOF. |
GDW, blz. 269, nr. [1269]. |
|
|
ANNO 1792, DEN 28 APRIL, IS OVERLEEDEN DE OUD GECOMMITTEERDE RAAD JAN JACOBS TEMPEL, IN ZYN LEEVEN VOORNAAM HUISMAN TOT GARNWERT, IN HET 80sTE JAAR ZYNES OUDERDOMS EN LEGT ALHIER TER PLAATS BEGRAAVEN IN HOOPE VAN EEN ZALIGE OPSTANDINGE.
| Wapen: Gedeeld: 1 doorsneden: a. huismerk nr. 168; b. drie klaverbladen; II een halve adelaar. |
IK PLOEGDE DE AARD' MET DIEPE VOOREN / 'K AANSCHOUWDE 'T VEE MET GROOT PLEIZIER j 'K VERGAARDE ROG' EN TARW EN KOOREN / MAAR ACH, WAT IS ONS SLAAVEN HIER / 'K MOEST NOGTANS IN 'T EIND MYNS JAAREN / HET MENSCHLYK NOODLOT WEDERVAAREN / LEERT LEEZER, WIEN IK NIET MEER KEN 1 HAAST ZULT GY ZYN, DAT IK NU BEN. |
N.B. Onder gras. OMJ. |
GDW, blz. 269, nr. [1270]. |
|
|
1792, DEN 11 AUGUSTI, IS GRIETJE DERKS, HUISVROUW VAN KLAAS GEERTS, IN HET 31srE JAAR HAARS OUDERDOMS AAN DE KINDERZIEKTE OVERLEEDEN, RUSTENDE ALHIER MET TWEE VAN HAARE KINDEREN.
LAAT ONS DIT STERFGEVAL, DEES GROOTE WAARHEID LEEREN / DAT AL WAT GOD GEHENGT, UIT WYZE REEN GEBEURT / DAT AL ZYN SCHIKKING HET BELEID EENS GODS WELWAARDIG HOE STRENG ZE ONS SCHYNE, ALTOOS VOLMAAKT IS EN REGTVAARDIG.
N.B. Toelichting overeenkomstig GDW, nr. 1267.GDW, blz. 269, nr. [1271]. |
|
|
KLAAS GEERTS, HUISMAN IN KLEIN GARNWERT, OVERLEEDEN DEN 1 JULY 1804 IN DEN OUDERDOM VAN 43 JAREN.
| GA, LEZER, VAN DIT GRAF / NIET ZONDER DROEFHEID AF / HIER RUST EEN DEUGZAAM MAN, VAN ELK BEMIND / DES VADERS VREUGD, DE STEUN VAN VROUW EN KIND. |
N.B. Toelichting overeenkomstig GDW, nr. 1267. GDW, blz. 269, nr. [1272]. |
|
|
Nederlands Hervormde Kerk: Kerk en omgeving gezien vanuit het oosten (opmerking: Kabinetfoto). De afbeelding is uitgesneden voor deze website. Foto: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Rijksmonument nr. 528913/15559.
|
