De Petrus en Pauluskerk van Loppersum

Zuidoostkant van de kerk. De foto geeft een vertekend beeld. Foto: A. Hoven, 21 februari 2025. Licentie: Creative Commons.

Het exterieur van de kerk wordt gekenmerkt door bakstenen muren en gotische architectuurelementen, zoals de spitsboogramen en steunberen. De verschillende bouwfasen en stijlen getuigen van de rijke geschiedenis en het belang van de kerk in de regio.
De bouw van de Petrus en Pauluskerk in Loppersum is waarschijnlijk rond het jaar 1220 begonnen. Door de jaren heen is de kerk steeds verder uitgebouwd. Aan het einde van de 15e eeuw begint de bouw van een indrukwekkend koor in gotische stijl. Door de spitsboogramen van het koor valt het licht prachtig naar binnen en accentueert het de kleuren van de schilderingen en pilaren. Geen wonder dat je bij binnenkomst van de kerk direct naar het koor kijkt. Pas in 1529 is de bouw van de kerk voltooid. Het meest opvallend is daarnaast het monumentale orgel dat volgens een tekst op het orgel gebouwd is in 1562. De bouwmeester is niet met zekerheid te achterhalen.

Het 16e-eeuwse kerkorgel dat in 1736 is vernieuwd. Foto: Hardscarf, 18 januari 2015. Licentie: Creative Commons.

Het orgel
De orgeltribune bestaat in zijn huidige vorm sinds 1665, maar bevat onderdelen van een oudere uit 1562. Het kerkorgel is oorspronkelijk gebouwd in 1562 en wordt in 1736 vernieuwd door de orgelbouwer Albertus Antoni Hinsz. Ook Heinrich Hermann Freytag werkt later aan de vernieuwing van het orgel.

Opschrift orgel (GDW)
DIT ORGEL GERENOVEERT A° 1735 ALS DOMNS HENRICUS TEN OEVER H.T. SYNODI DEPUTATUS, AET. 78, MINIST. 53, EN DOMNS SIWERDUS BOELENS, PREDIKANTEN, AET. 38, MINTST. 15 EN DE EERS. PETER ALJES ZANDT, AET. 41, BOEKHOUDEND KERKVOOGT WAREN.
F. RENGERS, HEER VAN FARMSUM ETC. ETC. ETC.
Wapen: Rengers. Schildhouders: twee leeuwen.
N.B. Bedoeld is Egbert Rengers van Farmsum. Zie: GHB, 1910, blz. 384. F. C. SMITH, OP MEERUM.
Wapen: Op een terras een omgewende uitkomende eenhoorn, springend uit een bos van vier bomen. Schildhouders: twee eenhoorns.
N.B. In 1959 bij de 'restauratie' verwijderd. In 1987 weer in de kerk aanwezig, maar niet op het orgel. Toegeschreven aan Casper Struiwig. GRK, 4 (1987) 112. Afgebeeld: Daniel Brunzema. Die Gestaltung des Orgelprospektes. Abhandlungen und Vorträge zur Geschichte Ostfrieslands. Heft 35. Aurich 1958. Abbildung Nr. 9. Ook: LNB, blz. 78. MON, plaat XXVII. GRK, 4 (1987) 112. GDW, blz. 427, nr. [2301].

De kerk gezien van het zuiden. Foto: A. Hoven, 21 februari 2025. Licentie: Creative Commons.

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed:

Introductie
De oorsprong van de bakstenen, romanogotische kerk gaat terug tot de 13e eeuw. De voorganger van de kerk is gebouwd met tufsteen[1]. Beide kerken zijn gebouwd op de wierde. De bakstenen kerk groeit tot een kruiskerk met toren en gewelven voorzien van schilderingen. In de 20e eeuw zijn herstelwerkzaamheden en verstevigingen uitgevoerd. Eerst aan de schilderingen, dan de toren en vervolgens het koor, schip en consistorie.

Versterkingsopgave
De kennis in dit artikel (deels) verzameld in het kader van de versterkingsopgave als gevolg van de aardbevingsproblematiek in de provincie Groningen. De Nationaal Coördinator Groningen (NCG) is de opdrachtgever voor deze versterkingsopgave in de periode 2016 t/m 2028.

Totaal omvat de versterkingsopgave ongeveer 360 rijksmonumenten. Deze rijksmonumenten zijn aan de hand van een norm constructief onderzocht op voldoende veiligheid voor de bewoners en gebruikers. De monumenten die constructief niet voldoen aan de norm zijn versterkt. Iedere versterkingsopgave is steeds zo veel mogelijk gecombineerd met een instandhouding-, verduurzamings- en/of herbestemmingsopgave.

De bouw- en gebruiksgeschiedenis van de Petrus en Pauluskerk[2]
Bouw tufstenen kerk op de wierde van Loppersum in de 12e eeuw.

(1218) Tot 1218 staat er een tufstenen kerk op de wierde in Loppersum. Deze wierde is aangelegd op een kwelderwal. De kerk is in 1218 door brand verwoest. Restanten tufsteen van deze kerk zijn nog aanwezig aan de noordelijke zijde van de middenbeuk.

Periode van groei van de 13e tot de 16e eeuw)
(1220) In 1220 wordt de kerk herbouwd in baksteen op de tufstenen fundamenten, ditmaal met een vrijstaande toren.

De kerk wordt in 1250-1300 uitgebreid tot een kruiskerk.
(14e eeuw) 5-zijdige koorsluiting met hogere dakvoet, verhoging koortravee, overwelving met kruisribgewelven; verhoging van de toren;
(1450) Uitbreiding van het koor met overwelfde geschilderde zijkapellen (noord/ zuid) Maria en Sint Christoffel; sacristie met bovenverdieping overwelfd;
(1524-1540) Schilderingen gewelven koor en noorderkapel
(1529) Uitbreiding zuiderbeuk, netgewelven kruising; overwelving zuiderbeuk en middenbeuk; nieuwe kap

Veranderingen in het interieur (17e eeuw-19e eeuw)
(1610) Herstel van de toren, wijzigingen kerk: preekstoel (dateert uit de 17e eeuw), trap, achterschot, klankbord; collator/ herenbank[3]; verbouwing orgel; mechanisch uurwerk;

(1832) Halfhoge bakstenen afscheiding koor- en kapelruimten;
(1843) Koorruimte bestemd als avondmaalsruimte;
(1892) Gehele afsluiting.
Vernieuwing verdiepingsvloer op gewelven door enkelvoudige balklaag; vernieuwing spitsboogvensters door schuifvensters; aanleg kelder onder consistorie.

Preekstoel. Foto: Hardscarf, 18 januari 2015. Licentie: Creative Commons.

Herenbank
Wapens:
Rechts: Rengers.
Links: Tjarda van Starkenborgh.
Schildhouders: een omziende leeuw en een omziende adelaar met opgeheven vlucht.
In de kroon opschrift: A.D.SMIT, 1775.
N.B. Gebeeldhouwde emblemen verwijderd in 1795, herschilderd in 1959. Toen ook schildhouders gekleurd, de leeuw ten onrechte rood in plaats van goud.
Egbert Rengers van Farmsum, overleden Groningen 1 april 1745, gehuwd Wetsinge 27 juni 1720 Margaretha Bouwina Tjarda van Starkenborgh, overleden Groningen 28 mei 1785.
Zie: NLW, 1951, k. 204. GDW, blz. 427, nr. [2302].

Herenbank (noord-transept). Foto: Hardscarf, 18 januari 2015. Licentie: Creative Commons.

Herstel van het monument in de 20e eeuw:[4]
(bron: restauratiedagboeken RCE)

Oorlogsschade 1940/45
De toren is in oorlogstijd een uitkijkpost van de Duitsers en is als gevolg daarvan door de Canadezen zwaar beschoten.

Herstel van de schilderingen in de periode 1942-1945
In 1912 worden bij klein onderhoud aan de kerk de schilderingen ontdekt. In 1938 komen er bij stucwerk waardevolle fresco’s tevoorschijn. Er wordt een onderzoek naar de muur- en gewelfschilderingen ingesteld en Gerhard Jansen wordt aangesteld als restaurateur. In 1945 worden de herstelwerkzaamheden voltooid.

Herstel van de forse toren en de kerk in de periode 1948-1959
Restauratie onder leiding van de restauratiearchitecten Wittop Koning en Offringa. Uitgevoerd door aannemer Stamhuis. Tijdens het herstel van de schilderingen komen scheuren in de gewelven en zettingen in het bouwwerk aan het licht. Vooral het gewelf van de koorsluiting is bouwvallig. In het verleden is daar ijzer- en ankerwerk aangebracht ter versteviging. Voor het koor en het schip van de kerk wordt voorgesteld: herstel van de fundering, stutten van de muren en kap, betonwerk aan de funderingen, aanleg van stampbetonvloeren en het herstel van de trekbalken en trekankers. Aan de toren moeten de funderingen worden hersteld, scheuren worden ingeboet en een betonnen verankering worden aangebracht.

De imposante toren. Foto: A. Hoven, 21 februari 2025. Licentie: Creative Commons.

Herstel en versteviging van de toren in de periode 1948-1950
In 1948 wordt besloten dat noodherstel van de oorlogsschade aan de toren prioriteit heeft. Op basis van de begrotingen uit 1947 worden eerst noodherstellingen verricht zoals het stutten van het metselwerk en het vernieuwen van de houten balklagen. Later worden ook inwendige betonverstevigingen aangebracht en worden de funderingen hersteld.
Zo wordt in november 1948 de fundering blootgelegd waaruit blijkt dat deze in slechte toestand verkeert en de versnijdingslagen zijn afgebroken door verzakking van de muren. In de fundering van de westgevel wordt een gewapende betonplaat gestort.
Begin 1949 wordt ter versteviging van de zuidwestelijke hoek van de toren een gewapende betonbalk gestort.

In dat jaar worden nog meer gewapend betonnen versterkingen en ringbalken aangebracht in de zuid-, west- en noordmuur van de toren. Ook wordt er een betonnen balk aangebracht vlak onder de kap.

Herstel en versteviging van koor, schip en consistorie in de periode 1953-1959
In april 1953 gaan de werkzaamheden aan de kerk van wederom start, eerst aan het koor en later aan het schip. Een idee van de herstellingen krijgen we op basis van de herziene begroting uit 1950 waarin de volgende werkzaamheden worden genoemd:

Het koor:
- ontgraven en aanvullen van de funderingen, herstel van de verzakte grafkelders, slopen van een aantal later aangebouwde steunberen, herstel van de gewelven,
- aanbrengen van 40 m³ gewapend betonnen ring- en trekbalken en storten van stambetonvloeren in het koor en in de kelderverdieping.

Interieur naar het westen. Te zien zijn de zerken in de vloer. Achter links de preekstoel en in het midden het orgel. Foto: A.J. van der Wal, 24 juni 1991. Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.

Het schip
- ontgraven en aanvullen van de fundering, slopen van steunberen, aanbrengen van 38 m³ gewapend beton voor ring- en trekbalken en storten van 434 m3 stampbetonvloer.

Het restauratiedagboek van de kerk geeft meer gedetailleerde informatie over de werkzaamheden. De aanleg van een uitgebreide betonconstructie komt daar duidelijk naar voren.
De toestand van de gewelven blijkt zeer slecht. De gewelven en ribben hangen door middel van vele ankers en beugels aan de houten balklagen vast. Deze zullen allemaal verwijderd worden en vervangen door een nieuwe betonconstructie verbonden aan alle muren en gewelven.
Zo wordt gesproken over het aanbrengen van een betonnen versterkingsconstructie boven de sacristie en Mariakapel, boven het noordelijk transept, boven de zuidelijke koorkapel en boven het schip.
Verder worden verschillende steunberen afgebroken, zoals die aan de zuidwestelijke hoek van de zuidgevel en aan de noordelijke transeptgevel. Ook worden de funderingen ontgraven en onderzocht.

Petrus- en Pauluskerk in Loppersum. Interieur in de richting van het koor. Foto: Hardscarf, 18 januari 2015. Licentie: Creative Commons.

- Onder de fundering van het noordelijk transept worden sarcofaagdeksels gevonden.
- Tijdens het opgraven van de funderingen wordt in 1956 een oude tufstenen fundering ontdekt.
- Eind 1959 zijn de werkzaamheden aan het kerkgebouw voltooid.

Schilderingen
1912 Restaurateur onbekend. Schilderingen bij toeval ontdekt in 1912, o.a. pelikaan in koor. Bij gebrek aan restaurator wordt hier verder niets mee gedaan.

2014 herstel bevingsschade Mariakapel en koor: scheurvorming en onthechting van pleisterlagen

1938 H. Heyenga (schilder uit Loppersum) krijgt in 1938 de opdracht om de kerk opnieuw te witten, waarbij schilderingen in koor en Mariakapel worden ontdekt. Kort daarna wordt in opdracht van Monumentenzorg een onderzoek uitgevoerd door Gerhard Jansen.

1942-1944 Gerhard Jansen: Restauratie gewelfschilderingen in de Mariakapel (noorderkapel). Technisch gezien uitstekend gerestaureerd en hier en daar aangevuld.
1953-1957 J.R. van Nijendaal: Restauratie gewelfschilderingen in het koor. In 1957 restauratie gewelfschilderingen Mariakapel.

Bij de restauratie wordt in 1953 een deur teruggevonden in het koor, waarachter zich een wenteltrap bevindt die leidt naar een verdieping boven de vroegere sacristie, die vroeger waarschijnlijk dienst heeft gedaan als schatkamer (zie foto hieronder).

Schatkamer. Foto: Hardscarf, 31 maart 2012. Licentie: Creative Commons.

In 1956 sterft Gerhard Jansen, waarna J.R. van Nijendaal de restauratie vervolgt waarbij hij de schilderingen in het koor en Mariakapel 'naziet'.[5]

2014. H. Hut herstelt bevingsschade in de Mariakapel en het koor. De schade in de Mariakapel is omvangrijker dan in het koor.

Christus als de man van smarten, Getsemane en de Emmaüsgangers. Foto: Gouwenaar, 12 juli 2006. Licentie: Public Domain.

Kerk vanuit het zuid-oosten met steunberen. Oude situatie. Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Algemene beschrijving muurschilderingen
Van de oudste beschildering, mogelijk pas aangebracht na de herbouw van het schip eind 13de eeuw
– zijn restanten in het transept[6] bewaard gebleven (1-2);
- kort voor 1500 decoratie noorderkapel met mariologische[7] scènes (3-4);
- rode beschildering van ribben en schalken[8] koor eind 15de eeuw, ca. 1500 figurale voorstellingen koor (5-9);
- tegen midden 16de eeuw natuursteen-imitatie op netgewelf schip - niet gehandhaafd.
- gedeeltelijke blootlegging schilderingen sinds 3e kwart 19de eeuw, verdere blootlegging in 1938,
- restauratie 1942-1944 met omvangrijke aanvullingen in Mariakapel,
- verder herstel 1955 en 1957.[9]

Mariaschilderingen. Foto: Gouwenaar, 12 juli 2006. Licentie: Public Domain.

De posities (plattegrond)refereren aan de nummers in het situatieschema zoals onderstaand aangegeven. Bron: OUOUN, 10 juni 1924. Licentie: Creative Commons.

Apostelen en kerkvaders, midden onder Petrus en Paulus. Foto: Hardscarf, 18 januari 2015. Licentie: Creative Commons.

De posities in de tabel refereren aan de nummers in het situatieschema
3 a. Ontmoeting van Joachim en Anna onder de Gouden Poort (Onbevlekte Ontvangenis)[10].
3 b. Aankondiging
3 c. Visitatie
3 d. Maria’s Tempelgang[11]
5 a. Bazuinende engel[12]
5 b. Bazuinende engel
1 Kruisiging in sluitring
2 Lam Gods[13] in sluitring
3 Noorderkapel, oostelijke travee: zie 3 a tot en met 3d.
4 a. Geboorte van Christus.
4 b. Aanbidding der Koningen[14].
4 c. Voorstelling in de Tempel (Maria Lichtmis).
4 d. Maria Tenhemelopneming[15].
4 Noorderkapel, westelijke travee: zie 4 a tot en met 4d.
5 Laatste Oordeel[16]
6 a. Pelikaan[17]
6 b. Wonderbare Visvangst[18]
6 Westelijke koortravee
7 a. Man van Smarten[19].
7 b. Christus in de Hof van Gethsemane[20].
7 c. Lam Gods met tekst Agnus Dei qui [tollis peccata mundi][21].
7 d. Maaltijd te Emmaüs[22].
7 Tweede koortravee uit het westen: 7 a tot en met 7d.
8 a. Luit spelende engel[23].
8 b. Pinksteren[24].
8 c. Maagd met eenhoorn[25].
8 d. Ongelovige Thomas[26].
8 Derde koortravee uit het westen: 8 a tot en met 8d.
9 a. Salvator Mundi[27] (sluitsteen).
9 b. Gregorius de Grote[28].
9 d. Petrus en Paulus[29].
9 e. Augustinus van Hippo[30].
9 f. Ambrosius van Milaan[31].
9 Koorsluiting zie 9 a t/m f
10 a t/m h verschillende wijdingskruizen
11 a t/m e wapenschilden en tekens

Geboorte van Jezus schilderingen. Foto: Gouwenaar, 12 juli 2006. Licentie: Public Domain.

Meer lezen:
De Petrus en Pauluskerk te Loppersum op Wikipedia. Klik hier.
Nadere informatie kerk, gewelfschotels, graven etc. Bij GDW. Klik hier.
De kerk bij de Stichting Groninger Kerken. Klik hier.
Rijkdienst voor het Cultureel Erfgoed. Klik hier.
Advies aan het Coll. v. B&W inzake omgevingsvergunning rijksmonumentactiviteit. Klik hier. PDF-bestand.
Alle foto's van de kerk op de Beeldbank van de Rijkdienst voor het Cultureel Erfgoed. Klik hier.

Bronnen:
- (RCE) Rijkdienst voor het Cultureel Erfgoed. Monumentnummer: 26265.
Het grootste deel van de tekst is afkomstig van deze website.
- GDW, Pathuis/Alma, Groninger Gedenkwaardigheden
- De noten in o.a. de tabel zijn niet afkomstig van de RCE, maar zijn door de webmaster toegevoegd.

Noten:
1 Tufsteen of tuf is gesteente dat grotendeels uit vulkanische as bestaat. Tufsteen is pyroklastisch gesteente - de as waaruit het bestaat is bij een vulkaanuitbarsting opgebroken en verplaatst materiaal. Soms bevinden zich in de as ook grotere fragmenten van de vulkaan of het omringende gesteente, die lapilli worden genoemd, en brokken vulkanisch glas (obsidiaan).

2 Bron: Bouwhistorische verkenning 26265 Petrus en Pauluskerk Loppersum, W. Ormel, Dijkoraad 2018.

3 De herenbank is van de families Rengers en Tjarda van Starkenborgh

4 Deze zijn te vinden in de restauratiedagboeken van de RCE.

5 Restauratiedagboek aanwezig in archief van Groninger Kerken.

6 Het transept, ook bekend als dwarsschip of kruisbeuk, is het dwarsgedeelte in een kruiskerk dat loodrecht op het schip staat. Het bevindt zich tussen het schip en het koor en vormt samen met de viering de armen van een Latijns kruis. Het is typerend voor romaanse en gotische architectuur.

7 Mariologie is de theologische studie van Maria, de moeder van Jezus, binnen het christendom, in het bijzonder de Katholieke Kerk, de Orthodoxe Kerk en tot op zekere hoogte de Anglicaanse Kerk. Het houdt zich bezig met haar plaats in het heilsplan van God, haar rol in de verlossing en haar verering (Mari devotie).

8 Schalken in een kerk zijn verticale, halfronde of driekwart zuilen die tegen een pijler of muur zijn gemetseld en dienen als drager voor gewelfribben of bogen. Ze vormen een visuele en constructieve verbinding tussen de wand en het gewelf, en worden vaak bekroond met een schalkkapiteel.

9 bron:Q122982902. Duiding hiervan is mij onbekend.

10 De Gouden Poort is in de religieuze kunst de uitbeelding van de ontmoeting van Joachim en Anna in Jeruzalem. Joachim is teruggekomen van zijn vlucht naar de bergen vanwege de schande van zijn kinderloosheid. Als hij van een engel hoort dat zijn vrouw in verwachting is, haast hij zich terug naar huis en omhelst zijn vrouw bij de poort. In die omhelzing wordt de wonderbaarlijke, onbevlekte ontvangenis van Maria weergegeven. Het is een geliefd thema bij schilders (als een van de eersten Giotto) en glazeniers.

11 Dit is de dag waarop Maria, volgens de joodse wet, 40 dagen na de geboorte van Jezus naar de tempel gaat voor haar "reiniging" en om Jezus aan God op te dragen.

12 Een bazuinende engel is een krachtig symbool, vaak geassocieerd met het Laatste Oordeel, de verrijzenis der doden of de aankondiging van goddelijke boodschappen. In christelijke en islamitische tradities staat deze engel bekend als de brenger van het einde der tijden of het begin van een nieuwe fase, vaak zeven engelen. Klik hier voor meer informatie.

13 Het Lam Gods is een christelijk symbool voor Jezus Christus, die als een offerdier zijn leven geeft om de mensheid te verlossen van zonden. Het verwijst naar Christus als de "goede herder" en "redder", vaak afgebeeld als een bloedend lam op een altaar. Het bekendste voorbeeld is het meesterwerk van de gebroeders Van Eyck in Gent.

14 De Aanbidding der Koningen (Latijn: A Magis adoratur) is de naam die van oudsher wordt gegeven aan een veelvoorkomend onderwerp in de christelijke beeldende kunst. Het toont de aanbidding van het kindje Jezus door de drie wijzen uit het oosten. Deze wijzen hebben de ster van Bethlehem gevolgd om de geboorteplaats van Jezus te vinden. Ze worden vooral in de westerse wereld van oudsher afgebeeld als koningen. Ook hebben ze goud, wierook en mirre, meegebracht, die zij vervolgens aan Jezus aanbieden. De voorstelling is ontleend aan het Bijbelverhaal over de geboorte van Jezus.

15 Maria Tenhemelopneming, gevierd op 15 augustus, is een belangrijk hoogfeest in de Katholieke Kerk waarop wordt herdacht dat Maria, de moeder van Jezus, aan het einde van haar aardse leven met lichaam en ziel in de hemel is opgenomen. Het is een van de oudste Mariafeesten, waarbij ze wordt gezien als voorspreekster voor de mensheid.

16 Het Laatste Oordeel is in de abrahamitische religies (christendom, islam, jodendom) en het zoroastrisme de eindtijd waarin God of Jezus Christus over alle mensen oordeelt en het kwaad definitief straft. Het markeert het einde van de wereld en de geschiedenis, waarna een nieuwe hemel en aarde volgen, zo wordt uitgelegd op ChristenZijn.

17 Zie het artikel op deze website: “Waarom we Pelikanen in de kerk kunnen zien”.

18 In het Nieuwe Testament is er sprake van twee wonderbaarlijke vangsten, een in het evangelie volgens Lucas (Lukas 5: 1-11) en een in het evangelie volgens Johannes (Joh 21: 1-24).

19 Een Man van Smarten is een devotionele afbeelding van de levende Christus die de wonden van zijn passie toont aan de gelovigen. Christus wordt dus afgebeeld met de wonden van de nagels in handen en voeten, de lanssteek in zijn zijde en gekroond met de doornenkroon. Dikwijls worden de instrumenten van de passie ook afgebeeld, meestal gedragen door engelen.

20 Gethsemané is een tuin of hof aan de voet van de Olijfberg die beroemd is omdat Jezus daar heeft gebeden in de nacht voor zijn kruisiging. Ten oosten van Jeruzalem ligt de Olijfberg; tussen de Olijfberg en die stad ligt het Kidrondal, met daarin Getsemane.

21 De Latijnse bede "Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis" betekent "Lam Gods, dat wegneemt de zonden van de wereld, ontferm U over ons". Het is een traditioneel gebed uit de christelijke liturgie (mis) en wordt vaak gezongen, bijvoorbeeld in de versie van Samuel Barber.

22 Emmaüs is een dorp geweest in Judea op 11,5 kilometer van Jeruzalem. De bewoners hebben vlakbij kunnen baden in de warme bronnen.

23 De term "Luit spelende engel" verwijst naar een populair thema in de kunstgeschiedenis, vooral tijdens de Renaissance. Er zijn verschillende beroemde schilderijen die deze titel dragen of dit onderwerp als centraal motief hebben.

24 Pinksteren is een christelijk feest waarbij de gelovigen vieren dat ze de heilige Geest ontvangen. Het wordt 50 dagen na Pasen gevierd en daarmee heb je ook meteen de betekenis van Pinksteren: het woord is afgeleid van het Griekse 'pentekostè', dat 50 betekent.

25 De "Maagd met de Eenhoorn" is een middeleeuws motief waarin een zuivere maagd een eenhoorn temt, symbool voor reinheid en de menswording van Christus. De eenhoorn, vaak wild en schuw, legt in de schoot van de maagd zijn kop neer, waarna hij kan worden gevangen. Dit tafereel staat vaak voor liefde, maagdelijkheid en spirituele zuiverheid.

26 Een "ongelovige Thomas" is iemand die twijfelt aan alles en pas iets gelooft als hij het met eigen ogen ziet. Deze uitdrukking komt uit het Bijbelverhaal (Johannes 20:24-29), waarin apostel Thomas weigert te geloven in de opstanding van Jezus totdat hij diens wonden kan aanraken. Het staat symbool voor scepticisme en kritisch bewijs.

27 Salvator Mundi, Latijn voor Verlosser van de wereld, is een olieverfpaneel dat rond 1500 gemaakt is door Leonardo da Vinci of door iemand uit zijn atelier of omgeving. Het is geschilderd op een walnotenhouten paneel van 45,4 bij 65,6 cm. Op een veiling in 2017 verwisselt het werk van eigenaar tegen een prijs die er het duurste schilderij tot dan toe van heeft gemaakt.

28 De heilige Gregorius (Rome, ca. 540 - aldaar, 12 maart 604), bijgenaamd de Grote, is de 64e paus van de Katholieke Kerk.

29 Petrus en Paulus zijn twee van de belangrijkste apostelen uit het christendom. De naam Petrus betekent 'Rots'. Jezus zegt in de evangeliën dat hij op de rots zijn kerk zal bouwen, daarom wordt Petrus door de Katholieken beschouwd als de grootste apostel en de eerste paus.

30 Augustinus van Hippo (Latijn: Aurelius Augustinus Hipponensis), ook wel Sint-Augustinus genoemd, (Thagaste, 13 november 354 – Hippo, 28 augustus 430) is bisschop van Hippo, theoloog, filosoof en kerkvader geweest. Hij wordt beschouwd als de belangrijkste kerkvader van het Westen. Tot zijn bekendste werken behoren de Confessiones en De civitate Dei.

31 De heilige Ambrosius van Milaan (Augusta Treverorum (het huidige Trier), 339 - Milaan, 4 april 397) is een kerkvader geweest. Hij is bisschop van Milaan, en heeft veel werken over de Kerk geschreven.

Deze pagina maakt deel uit van www.nazatendevries.nl. Aan bovenstaande tekst is de uiterste zorgvuldigheid besteed. Desondanks kunnen er best fouten voorkomen. Constateer je fouten en/of heb je vragen, correcties, aanvullingen......... geef die dan even aan mij door via mijn E-mail adres (zie rode balk boven). Wij hebben ons uiterste best gedaan om de auteurs van teksten/citaten en copyrightbepalingen van afbeeldingen te achterhalen. Mocht je rechthebbende zijn en hierover vragen of opmerkingen hebben, neem dan contact op via e-mail. Lees ook de 'Disclaimer' en 'Privacy' voor méér informatie en laat ook eens een bericht achter in het Gastenboek, dan weet ik waarvoor ik het doe.
Hoogeveen, 9 augustus 2026. Samenstelling: © Harm Hillinga.			↑ Top