Hervormde kerk van Niezijl uit 1661. Verving een goedkoop gebouw uit 1650 dat al snel te klein bleek. Preekstoel uit 17e eeuw. Orgel uit 18e eeuw, verbouwd in 1879 door firma Ehrenfried Leichel en zonen uit Arnhem. Foto: Hardsjaal, oktober 2010. Licentie: Creative Commons.
De eerste kerk
De huidige kerk van Niezijl is niet de eerste kerk van het dorp geweest. Al in 1612 is er sprake van een doopsgezinde ‘vermaning’, die mag niet opvallen in het straatbeeld. Het ‘Register van de ledematen’ maakt in de late 17e eeuw nu en dan melding van doopsgezinden die overgaan naar de publieke Gereformeerde Kerk. In 1685 wordt Aaltjen Coerts ‘van ’t Mennistendom afgaande op belidenis gedoopt en an ’t H. Avontmael angenomen’, en in 1687 volgt Onne Hindriks, ‘’t Mennistendom verwerpende’[1].
De kerk gezien vanuit het zuidoosten. Foto: Leon Bok, 15 juni 2012, Rijksdienst voor Cutureel Erfgoed, monument nr. 18796.
De tweede kerk
In 1650 stellen de Provinciale Staten van Stad en Lande 600 florijnen beschikbaar voor de bouw van een kerk, zelfs in die tijd is dat te weinig voor de bouw van een kerk. Tien jaar later op 19 januari 1660 komen de Staten opnieuw over de brug; ditmaal worden er 4000 florijnen beschikbaar gesteld. Drie jaar daarna wordt de kerk in gebruik genomen. Ook het traktement voor een predikant is dan inbegrepen. De eerste dominee wordt op al 21 januari 1651 beroepen. Dit is een Duitser, Christoffer Krägel uit de Pfalz. Hij sterft al in 1652 en de nieuwe predikant wordt Werner Wiggers. Op 22 februari 1656 wordt Niezijl officieel als kerspel erkend.
De kerk te zien vanuit het noorwesten in mei 1942. Bron Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.
De kerk nu
Het is een eenvoudig 17e -eeuws zaalkerkje met grote rondboogvensters en een kleine dakruiter met windvaan. De kerk staat aan de Hoofdstraat 54. Zowel de noordwand als de westwand bevatten een ingang onder een korfboog. Het interieur is nog opmerkelijk gaaf. De preekstoel uit de 17e eeuw, vervaardigd door Augustin Thomas, is ontleend aan de voorbeeldenboeken van architect Vredeman de Vries met gecanneleerde[2] halfzuiltjes op de hoeken. Ook het klankbord is mogelijk van dezelfde bouwer evenals het doophek.
Daar tegenover staat een herenbank zonder opzetstuk, met identieke hoekzuiltjes.
De kerk gezien vanuit het noordwesten. Duidelijk zijn hier de beide ingangen zichtbaar. Foto: april 1970. Uit de collectie van Groninger Archieven. Collectienaam Provinciale Groningse Oudheidkundige Commissie. Bron: Beeldbank Groningen.
Het orgel staat tegen de oostmuur. Het plafond laat zien dat het niet oorspronkelijk voor deze kerk is bedoeld geweest. Ten behoeve van de pedaaltoren (orgel) is het vlakke balkenplafond ter plekke verhoogd tot een tongewelf.
Een orgel is rond 1680 gebouwd is door een onbekende bouwer. In 1820 is er door Hillebrand een nieuwe windlade voor gemaakt en is het front verbreed. In 1870 wordt het orgel door E. Leichel geplaatst in de Hervormde kerk van Eerbeek en is het opnieuw gewijzigd. In 1920 wordt het in Niezijl herplaatst door Marten Eerdman en opnieuw aangepast. In 1991-1992 voert Mense Ruiter een restauratie uit. Ondanks de vele aanpassingen en wijzigingen is er nog 17e -eeuws pijpwerk aanwezig, onder andere in de bourdon 16vt, de prestant 8vt, de octaaf 4vt en de octaaf 2vt. Het orgel heeft één manuaal met 9 stemmen en een aangehangen pedaal[3].
Interieur met banken, herenbank, orgel, preekstoel met klankbord. In de vloer zijn vier grafzerken zichtbaar.
Interieur
Het opmerkelijk gave interieur dateert nog grotendeels uit de bouwtijd. De preekstoel aan de zuidwand is een schoolvoorbeeld van renaissancestijl, met decoraties ontleend aan de voorbeeldboeken van Hans Vredeman de Vries. Hij is een van de meest invloedrijke kunstenaars in Europa in de 16e eeuw, en introduceert de Italiaanse bouwstijl in landen ten noorden van de Alpen. De kuippanelen zijn gevuld met klassieke rondbogen en op de hoeken staan gecanneleerde halfzuiltjes met Dorische kapitelen[4] . De preekstoel wordt omgeven door een doophek met een getraliede open bovenzone.
Tegen de noordwand staat een herenbank die in zijn ontwerp verwijst naar de preekstoel en het doophek: overeenkomstig de eerste is hij voorzien van gecanneleerde hoekzuiltjes[5] en evenals de laatste is de achterste zitbank omgeven door een laag traliehekje. Zo houden de machten, de adellijke heren aan de noordzijde en de dominee en de kerkenraad aan de zuidzijde, elkaar visueel in evenwicht.
Op deze foto zien we dudelijk de preekstoel, het klankbord en het doophek. Op de voorgrond rechts is nog net een gedeelte van de herenbank te zien. Aan de zoldering hangt één van de twee kroonluchters. Foto A.J. van der Wal, september 1977, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.
Omdat de kerk van Niezijl pas na de Reformatie is gebouwd, is er nooit sprake geweest van een koor, wel is het oostelijk deel van de kerkruimte als zelfstandige ruimte behandeld.
Orgel
Over de volle breedte strekt zich een orgeltribune uit die rust op twee staanders. Het orgel dat erop staat, is rond 1680 gebouwd en in 1870 vergroot door de fa. Leichel & Zn. uit Arnhem. Het wordt pas in 1920 vanuit Eerbeek naar de kerk van Niezijl overgebracht. Om ruimte te creëren, wordt het blauw geschilderde balkenplafond hier verhoogd met een tongewelf[6].
De kroonluchters in 2013
In de kerk van Niezijl zijn de gerestaureerde kroonluchters weer ‘ontstoken’. De kroonluchters hebben jaren voor oud ijzer op de zolder van de kerk gelegen, die onder het beheer van de Stichting Ouder Groninger Kerken (SOGK) valt. Na de restauratie is ‘het lelijke eendje volgens de SOGK weer een zwaan geworden’ (zie verder hieronder).
Uitsnede detail westzijde van de kerk. Foto: april 1970. Uit de collectie van Groninger Archieven. Collectienaam Provinciale Groningse Oudheidkundige Commissie. Bron: Beeldbank Groningen.
Groninger Archieven
Bij de Groninger Archieven vinden we maar weinig terug uit het verleden van de kerk[7]:
221. Akte van verbintenis van Hermannus Oon, predikant te Niezijl, tot voldoening van der kosten wegens zijn zaak in de classis aan D. Groenou als questor van gemelde classis, d.d. 1688 okt 19, Afschrift, 1691.
222. Stukken inzake R. de Mepsche tegen E.J. Clant van Hanckema over een predikantsberoep te Niezijl, 1739.
223. Kwitantie van J. Smook, predikant te Grootegast, voor de heer Clant van Hanckema als collator en kerkvoogd van Niezijl wegens waargenomen predikbeurten, 1743.
224. Kwitanties voor de heer Van Hanckema als collator en kerkvoogd te Niezijl, 1791 – 1793.
225. Bestek en conditiën waarop M. Clant van Hanckema, als collator en kerkvoogd te Niezijl, wil aanbesteden enige reparatiën aan kerk, pastorie en kosterij te Niezijl, met aantekening van aanbesteding, 1792.
226. Brief van de heer Clant van Hanckema aan de gecommitteerden tot de kerkelijke zaken in antwoord op een missive houdende verzoek om opgave der kerkegoederen van Niezijl. Met deze missive, 1797.
227. Rekest van mevrouw J.E.J. Clant van Hanckema wed. P. Bindervoet aan het provinciaal college van toezicht over de kerkelijke administratie bij de hervormden in de provincie Groningen om te worden hersteld in haar wettig bezit van de banken in de kerk te Niezijl. Minuut, 19e eeuw.
Huidig gebruik
De kerk van Niezijl wordt gebruikt voor exposities, presentaties en lezingen. Daarnaast is het in trek als trouwlocatie[8]. De kerk staat aan de Hoofdstraat 54 te Niezijl. De kerk is sinds 1999 eigendom van de Stichting Groninger Kerken.
Rijksmonument
De kerk is vanaf 10 juli 1973 bovendien een Rijksmonument, nr. 18796 en wordt in het monumentenregister als volgt omschreven:
“HERV. KERK op kerkhof. Eenbeukig kerkgebouw uit 1661 met dakruiter op de westgevel. Gevels geleed door pilasters. Meubilair uit de bouwtijd bestaande uit preekstoel met klankbord; kapstokbord, doophek, offerblok, twee herenbanken, alle andere banken met knoppen. Twee zerken op het kerkhof en een aantal onder de houten vloer. Orgel uit midden 18e eeuw, vermaakt in 1870 door de orgelmaker Leichel. Eenklaviers orgel uit het midden van de 18e eeuw, in 1870 vergroot door F. Leichel en Zn.”
Over de kroonluchters
De drie zesarmige kroonluchters van smeed- en gietijzer hangen rond 1900 al glorieus te branden (op gas) in de hervormde kerk van Grijpskerk. Als gaslamp hangen ze met de armen omhoog gekruld. In de jaren ’20 zijn de luchters geëlektrificeerd en daarvoor zijn enkele aanpassingen noodzakelijk. In 1967 wordt de hervormde kerk van Grijpskerk gerestaureerd en verhuizen de luchters naar Niezijl. Daar hebben ze een mooi plekje totdat ook in Niezijl gerestaureerd gaat worden. De luchters worden uit de kerkzaal gehaald en belanden op zolder. ‘Van smeed/gietijzeren kroonluchter met goud- of bronskleurige verf, naar ijzer bedekt met een dikke laag stof. Verguisd en vergeten’, aldus de SOGK.
De plaatselijke commissie van de kerk heeft echter de wens om de luchters terug te krijgen in de kerk. Met geld deels van de plaatselijke commissie en deels van de SOGK worden de lampen door Smederij Atelier Ron Caspers uit Warffum gerestaureerd. Hij identificeert de hoop schroot als twee complete kroonluchters. De derde blijkt incompleet en is opgeslagen voor onderdelen.
Inmiddels hebben de luchters een ware metamorfose ondergaan. Alle delen zijn geschuurd en passend gemaakt. Er is nieuwe elektra aangebracht met porseleinen fittingen en ledlampen. De glazen lampenkappen zijn schoongemaakt en gemonteerd. Alle delen zijn opnieuw gelakt met goudkleurige brons-oxide. En het resultaat mag er zijn. Vanaf 20 december 2013 gaan ze hun vierde leven in, dan hangen ze weer op hun oude vertrouwde plekje in de kerk van Niezijl[9].
Grafzerken
We treffen maar weinig grafzerken in de kerk aan. Het zijn[10]:
1. Zerk van Grietje Ebbes, geboren in 1634, echtgenote van Eylers Willems. In de zerk zit overdwars een grote scheur en de zerk heeft een Latijns schrift met in de hoeken een bloem.
Opschrift:
ANNO 1665, DEN 1 DACH MAYUS, IS DE DUEGTSAME GRIETIE EBBES, DE HUISFROUW VAN DEN E. EYLERT WILLEMS, IN DEN HEERE GERUST, VERWACHTENDE EEN ZALIGE OPERSTANDINGE IN CHRISTO, OUDT SYNDE ONTRENT 29 JAEREN. GDW, blz. 527, nr. [2883][11].
2. 692, DEN 27 ... LAUWE JAC... ZIL IN DEN H...
GDW, blz. 527, nr. [2884].
3. ANNO 173[3], DEN 19 FEBR., IS D.E. JAKOB T. POSTMA IN DEN HEERE GERUST.
Bijbeltekst: Spreuken 15:24. N.B. Jaartal misschien 1738. GDW, blz. 527, nr. [2885].
 4. Roelefien Sikkema, overleden 25 mei 1670, echtgenote van Jans. Grafschrift:
Anno 1670 den 28 May is godtsaalich in den Heere Ontslapen de Eer. en Deugdtrijcke vrouw Roelefien Jans Anders Sikkema olt 36 1/2 Jaer en leit alhier begraven Verwachtende ter Heerlijkheyt in Christo Jesu”.
Ovale cartouche met wapen met helm en helmdeken. Helmteken drie klaverblaadjes op lange stelen. Schild: pelikaan die zichzelf in de borst prikt en drie jongen. Boven de pelikaan een klaverblaadje[12].
Bronnen, literatuur en referenties:
- Groninger Internet Courant
- Wikipedia. Kerk van Niezijl, geraadpleegd 20 febr. 2026.
- Pathuis/Alma, GDW, Groninger Gedenkwaardigheden
- RHCGA Groninger Archieven
- Stichting Groninger Kerken, kerk Niezijl
- Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
- De foto's van de zerken zijn afkomstig van de Sichting Groninger Kerken
| 
