Tot de Tweede Wereldoorlog hebben in de Groninger kerken veel (luid)klokken van klokkengieterij van 'Van Bergen' gehangen. Tussen 1940 en 1945 zijn veel van die klokken door de bezetter uit de torens gehaald en zijn ze omgesmolten voor oorlogstuig. Slechts een enkele klok is teruggekomen.
Midwolda
Het bedrijf van de gebr. Berend en Heero van Bergen te Midwolda, circa 1880. Aan de rechterkant is het woonhuis en links en het achter liggende gedeelte de klokkengieterij. Voordat de familie Van Bergen in 1862 naar Heiligerlee vertrekt wonen zij aan de Hoofdweg 190 in Midwolda. Als Berend en Heero Andries van Bergen in 1871 terugkeren, kopen zij de schilderswerkplaats van hun zwager Harmannus Herenius. Deze is gehuwd met Rikkemina van Bergen. Hier bouwen zij hun nieuwe klokkengieterij annex brandspuitenfabriek. De voormalige klokkengieterij aan de Hoofdweg (122,124,126) in Midwolda is aan het middelste gedeelte van de gevel nog de voormalige klokkengieterij te herkennen. Bron: Fotocollect.blog.
In Midwolda is van 1795 tot 1970 een klokkengieterij gevestigd geweest.
In 1789 vestigt zich de timmerman Andries Heero I van Bergen (1768 - 1847) in Midwolda. Hij stamt uit een oud geslacht van klokkengieters, dat zich al sinds 1536 met dat ambacht bezig houdt. Hij vindt in Midwolda eerst werk in een timmerwerkplaats. Later stapt hij over naar een smederij. Het lijkt niet onwaarschijnlijk dat als in 1791 de Oostfriese klokkengieters Claude Fremy (1729 - 1792) en Mammeus Fremy Heidefeld (1748 - 1806) een klok te Midwolda gieten, Van Bergen voor het eerst met het klokkengieten in aanraking komt In elk geval is het zeker dat hij met beiden samenwerken en later ook met Claude's zoon Mammeus Fremy (1762 - 1837). Geheel zelfstandig giet Van Bergen in 1795 zijn eerste klok. Na aanvankelijke mislukkingen wordt hij allengs een ervaren gieter, die in zijn sterfjaar 1847 zelfs 148 klokken giet, een niet gering aantal voor die tijd. Ook houdt hij zich een enkele keer met een beiaard bezig, zonder veel succes overigens. Niettemin moet hij bijverdienen hetgeen hij doet met een kruidenierswinkel annex tapperij.
Opvolger wordt zijn zoon Udo Andries van Bergen (1800 - 1879), die na verloop van tijd meer werk in het maken van brandspuiten vindt dan in het gieten van klokken. Deze overgang is niet vreemd, omdat het maken van brandspuiten bijzonder veel geelgieterswerk vraagt.
Een toren uurwerk welke ook bij Firma van Bergen gemaakt is. Foto: 29 september 2021, Berend Jan Stijf. Licentie: Creative Commons.
De gieterij wordt in 1853 nieuw leven ingeblazen door zijn zoon Andries Heero II van Bergen (1835 - 1913). Hij werkt daar tot 1862. Al na enkele jaren ontstaat de behoefte aan een grotere werkplaats en er wordt uitgekeken naar een geschikte nieuwe vestigingsmogelijkheid. Andries Heero vindt in Heiligerlee een huis met een stuk grond en laat daarop een nieuwe fabriek bouwen, die in 1862 in gebruik wordt genomen. In 1863 prijst het bedrijf zich aan als: “Metalen Toren-klokken. Brandspuiten. Machinen- en Grofsmids-fabriek St. PAULINUS”.
Ansichtkaart. Firma Gebr. van Bergen. Midwolda. Klokgieterij en Brandspuitenfabriek. Foto is afkomstig van de website Oude Groninger Kentekens.
Er worden in die tijd ook al enige onderhouds- en reparatiewerkzaamheden aan torenuurwerken verricht. Blijkbaar is dit lucratief want in 1868 wordt een uurwerkmaker in dienst genomen. Het eerste geheel door Van Bergen vervaardigde uurwerk wordt voor f 500,- geleverd aan de gemeente Stolwijk in Zuid-Holland. Naast de eigen productie worden op uitgebreide schaal torenuurwerken geïmporteerd uit Duitsland, voornamelijk van de fabrikant Rochlitz uit Berlijn, en een enkel uurwerk uit Frankrijk. Inmiddels is er tussen de drie broers grote onenigheid ontstaan. De jongere broers Berend en Heero krijgen van hun oudste broer nauwelijks enige zelfstandigheid binnen het bedrijf en ze vinden waarschijnlijk ook dat zij te weinig verdienen. In 1871 stappen zij op en keren terug naar Midwolda waar zij de klokkengieterij ‘Concordia’ oprichten en zich tevens bezighouden met de fabricage van brandspuiten en de fabricage en import van torenuurwerken. Tientallen jaren zijn de beide bedrijven Van Bergen elkaars grootste concurrent.
De klokkengieterij van Van Bergen in Midwolda 1958. Foto: Ansichtkaart.
Na de onenigheden keren de broers Berend (1844 - 1908) en Heero Andries (1846-1906) van Bergen dus naar Midwolda terug en stichten aldaar in 1871 een eigen klokkengieterij met brandspuitenfabriek onder de naam Concordia. De naam is afkomstig uit het dan populaire gedicht ‘Das Lied von der Glocke’ van Friedrich Schiller. De klokkengieterij aldaar is altijd klein gebleven, maar er worden uitstekende klokken gemaakt.
Brandweer Gieten. Ford AA, kenteken D-7838, 1930. Concordia, Van Bergen, Midwolda. Foto: 1932. Op deze foto zijn de volgende personen van links naar rechts te zien: Hidde Hoven, ... Westerhuis, Jan Kamps, Hennie Dijkhuizen, Roelof Vlieghuis (chauffeur), Tije Dijkhuizen en Job Hulsebos. Op de treeplank zit Mans Balkema Het provinciaal kenteken D-7838 is op 17 oktober 1931 door de gemeente Gieten aangevraagd. Dit kenteken is bestemd voor een Ford AA brandspuit die bij Van Bergen (Concordia) te Midwolda is opgebouwd. De capaciteit van de bronzen LD pomp is ongeveer 1200 liter per minuut en word aangedreven door een 40 pk Ford motor. Het chassisnummer van de auto is: Ford Truck No. AA 4782337 en het wagennummer is 195. In 1951 krijgt het voertuig het kenteken SJ-26-47 en het heeft dienst gedaan tot 1956. Foto is afkomstig van de website Oude Groninger Kentekens.
De laatste klokkengieters zijn de gebroeders Udo Andries (1883-1970) en Jacobus van Bergen (1886-1976). Ze zijn de zonen van Berend en kleinzonen van Udo Andries die het glas niet kan laten staan. Udo Andries verlaat de gieterij in 1950, zodat Jacobus de zaken alleen voortzet. Hij verkoopt de gieterij op 1 januari 1956 aan de werknemer Wolbert Jacob Koek. Het is het begin van het einde, want de gieterij wordt in 1970 uiteindelijk gesloten. Geen wonder, want zijn klokken zijn slecht gegoten. Spottend spreekt men over die klokkengieter die zoveel koek in zijn klokken doet. Na zijn vertrek uit Midwolda in 1950 heeft Udo Andries nog een vijftal klokken bij de Van Voorden Gieterij te Zaltbommel gegoten. Van een blijvende nieuwe klokkengieterij aldaar is dus geen sprake.
Familieportret, v.l.n.r. Andries Heero III, Andries Heero IV, Harmannus Tjapko, Tjapko Andries, Jan Jurrien en Ena Waalkens (echtgenote van Andries Heero III). afb. 6 oktober 1885. Bron: Cultuur Historisch Centrum Oldambt, Oldambt, Klokkengieters.
Opgemerkt moet worden dat de dochter Wiea Jantina van Bergen (1917) van Udo Andries in 1940 getrouwd is met prof. dr. Ate Johannes Zuithoff (1912-2009), van 1952 tot zijn emeritaat in 1977 hoogleraar aan de TU Delft, die zich als metaalkundige verdienstelijk maakt bij het gieten van stalen klokken door de Demka te Utrecht, kort na de Tweede Wereldoorlog.
Heiligerlee
Het bedrijf van A.H. van Bergen te Heiligerlee, 1863. Bron: Fotocollect.blog.
In Heiligerlee is aan de Provincialeweg 46 een kokkengieterij gevestigd geweest van 1862-1980. Andries Heero II van Bergen (1835 - 1913) is een ondernemend klokkengieter want in 1862 sticht hij in Heiligerlee een nieuwe gieterij onder de naam Sint Paulinus. Aldaar werken ook zijn broers Berend (1844-1908) en Heero Andries van Bergen. Maar zij krijgen ruzie met elkaar. Daarom gaan zij in 1871 terug naar Midwolda om met hun vader Udo Andries de zaken onder de naam Concordia voort te zetten. Andries Heero II van Bergen blijft achter in Heiligerlee.
Eerst gaat men nog roemrijke jaren tegemoet. In 1893 wordt de leiding van de gieterij overgenomen door de zonen van Andries Heero II, Andries Heero III van Bergen (1865-1939) en zijn broer Udo Jurrien van Bergen (1869-1952) die overigens in 1904 vertrekt en steenfabrikant wordt. Het is eerstgenoemde gieter die in 1906 de beiaard van de Domtoren te Utrecht met twee valse basklokken uitbreidt. Deze zijn intussen al lang verwijderd.
Foto: Andries Heero van Bergen 11(1835-1913). Hij blaast in zijn jonge jaren de klokkengieterij in Midwolda weer nieuw leven in. Later sticht hij in Heiligerlee een klokkengieterij en een uurwerken- en brandspuitenfabriek. Hij trekt zich in 1893 uit het bedrijf terug en woont de rest van zijn leven op een landgoed in Oosterbroek. Bron: Fotocollect.blog.
In 1920 nemen de zonen Hermannus Tjapko, Jan Jurrien en Andries Heero IV (1896-1981) de leiding over. Van dit drietal is laatstgenoemde veruit de belangrijkste. Andries Heero IV is het ook die in 1933 als eerste Nederlandse gieter weer met een zuiver gestemd klokkenspel op de markt verschijnt. Het is het begin van een succesvolle periode, tot in Amerika toe. Maar na de oorlog zal het tij zodanig keren, dat zijn zoon Andries Heero V van Bergen (*1935) niet kan voorkomen dat het bedrijf in 1980 uiteindelijk gesloten moet worden.
Torenuurwerken van de beide bedrijven Van Bergen, zowel die van eigen fabricaat als geïmporteerde, worden nog regelmatig en dan vooral in de noordelijke provincies aangetroffen. In de loop der jaren zijn door beide bedrijven ook op uitgebreide schaal bestaande torenuurwerken geëlektrificeerd. Bijna altijd is dat uitgevoerd op een manier waarbij op geen enkele wijze rekening is gehouden met de historische waarde van het uurwerk.
De ruimte waarin de klokken gegoten zijn. De gietkuil. Foto: 29 september 2021. Berend Jan Stijf. Licentie: Creative Commons. Het hart van het museum is de gietkuil, waar in de loop van de tijd honderden klokken zijn gegoten, Een film uit 1951 toont hoe de gietvormen zijn gemaakt en hoe vervolgens het gloeiende brons vanuit de smeltoven naar de vormen is geleid. Na afkoeling zijn carillonklokken gestemd op een stemmachine van eigen fabrikaat, die nog steeds functioneel is. Modellen op ware grootte van gietvormen maken het verhaal inzichtelijk.
Tegenwoordig is er In het gerestaureerde fabrieksgebouw te Heiligerlee een klokkengieterij- en torenuurwerkenmuseum gevestigd. In dit museum wordt overigens gedurende een aantal jaren nog kleinere klokken gegoten, als ondersteuning van de financiën en als een attractie voor de bezoekers.
De gieter is Simon Laudy die nu een eigen gieterij 'Reiderland' aan de Hoofdweg 97-99a te Finsterwolde heeft in het voormalige gemeentehuis van het dorp.
Klokkengieterijmuseum Heiligerlee (Groningen, Nederland) Deze voormalige klokkengieterij Sint-Paulinus van Van Bergen werd in 1862 opgericht in het dorp, maar was daarvoor vanaf 1795 al actief in Midwolda. In 1980 ging de fabriek failliet, tussen 1985 en 1987 werd deze gerestaureerd en vervolgens heropend als museum. Het torentje voorheen geen spits, maar een carillon. September 2010. Hardsjaal. Licentie: Creative Commons.
Voorbeelden van luidklokken (Van Bergen) in Groningerland o.a.
Baflo
2 Luidklokken. Grote klok gegoten door G. van Wou, 1502. Slagtoon: ais 1. Kleine klok gegoten door Van Bergen, Heiligerlee, 1973. Slagtoon: c3. Zie ook: Baflo.
Garnwerd
Luidklok. Klok gegoten door Van Bergen, Heiligerlee, 1949. Slagtoon: a1. Bezichtiging ieder half uur, alleen onder begeleiding. Graag een half uur van tevoren intekenen op de ter plaatse aanwezige lijst. Zie ook: Garnwerd
Siddeburen
Gipsafgietsel van de klok te Siddeburen, Gebroeders van Bergen te Midwolda. Twee randversieringen: rij eiken- of hulstbladen waartussen bessen of eikels. De randen afgezet door parelrij. Tussen de randen vier ringprofielen. Datum: ca 1888, gips. Objectnr. 1943.0205. Bron: Groninger Museum.
Bron: Collectie Groninger Museum (afgietsels van klokken).
Gipsafgietsel van de klok te Siddeburen, Gebroeders van Bergen te Midwolda. Bron: Collectie Groninger Museum (afgietsels van klokken).
Termunten
- Gipsafgietsel van de klok te Termunten in het Groninger museum. Klokkengieterij van Bergen, 1796, afgietsel historische voorwerpen, materiaal gips.
- De luidklok uit 1796 is vernieuwd door Andries Heres van Bergen te Midwolde en is in 1943 in beslag genomen door de Duitse bezetters. Na de oorlog vervangen door een nieuwe klok. Boven in de toren hangt de klok die de geroofde heeft vervangen. Het gevaarte is ongeveer 500kg zwaar en heeft als opschrift:
De oude klok, die zolang tot Gods eer mocht trillen,
Moest onder 't bruut geweld versmelten en verstillen,
Ik roep opnieuw Gods goedheid uit en breng het volk tesaam,
In 't vrij Termunten tot een dankbaar loven van Gods naam.
Deze klok is in het begin van 1949 gegoten bij de firma Van Bergen in Midwolda.
Lettelbert
Gipsafgietsel van de klok te Lettelbert, Andries Heero II van Bergen, Heiligerlee, 1865. Objectnummer: 1943.0421. Randversiering waaronder twee regels opschrift. Randversiering: rij X-vormige ornamenten gezet boven kelkornament. Tussen de X-vormige ornamenten een schelpmotief, gezet boven twee tegengesteld geplaatste, zwak S-vormig gebogen bladmotieven. Opschrift: Boerma. Kerkvoo / rlee. 1865 (salieblad).
Bron: Collectie Groninger Museum (afgietsels van klokken).
Gipsafgietsel van de klok te Lettelbert, Andries Heero II van Bergen, Heiligerlee, 1865. Bron: Collectie Groninger Museum (afgietsels van klokken).
Finsterwolde
Luidklok gegoten door Jacobus van Bergen, 1949. Slagtoon: f1.
Zie ook: De kerk van Finsterwolde
Meeden
2 Luidklokken. Grote klok gegoten door Van Bergen, Heiligerlee, 1948.
Slagtoon: g1. Kleine klok gegoten door T. Goossens, 1716. Slagtoon: fis2.
Zie ook: De kerk van Meeden
Engelbert
Gipsafgietsel van de klok te Engelbert. Gebroeders van Bergen, Midwolda 1903. Randversiering: masker met kamvormige kroon, en van onderen afgezet door kamvormig ornament. Het masker geflankeerd door halfrond gebogen bladrank, de rank met twee bloemen, waarop een kinderfiguur ( ten halve lijve) met uitgestoken handen. Afgietsel van gips. Objectnummer: 1943.0597.
Bron: Collectie Groninger Museum (afgietsels van klokken).
Gipsafgietsel van de klok te Engelbert. Gebroeders van Bergen, Midwolda 1903. Bron: Collectie Groninger Museum (afgietsels van klokken).
Stedum
2 Luidklokken. Grote klok gegoten door Van Bergen, Heiligerlee, 1951.
Slagtoon: dis1. Kleine klok, gieter onbekend, 1300. Slagtoon: g1.
Zie ook: De Bartholomeüs kruiskerk van Stedum
Klokkenstoelen
Een klokkenstoel is een stellage van dikke houten of ijzeren balken, waarin een of meer klokken zijn opgehangen. Een klokkenstoel kan boven in de kerk- of klokkentoren zijn aangebracht, maar ook los staan. De vrijstaande klokkenstoel, van boven voorzien van een dak, komt op kerkhoven en naast kerken in het noorden van Nederland veel voor, voornamelijk in Friesland, Drenthe en de kop van Overijssel. De klokkenstoel als losstaand bouwwerk dankt zijn ontstaan waarschijnlijk aan het feit dat de gemeenschappen te klein of te arm waren om een kerk te bouwen.
| 
