Solwerd, de kerk, de kapel, het wonder en de verering

De kerk van Solwerd. Rijksmonument nr. 8256. Foto: Gouwenaar, 20 april 2011. Licentie: Creative Commons.

Solwerd ligt op een wierde. De wierde is ongeveer aan het begin van de jaartelling opgeworpen. Hij is druppelvormig, met de punt in het noordoosten. De grootste lengte bedraagt 250m, de grootste breedte 225m. Het hoogste punt - plm 3,25m +NAP - ligt in de noordoosthoek van het terprestant. De kerk ligt wel centraal, maar een stukje lager. Rondweg aan noord- en oostflank. Vermoed wordt dat de weg aan de zuidkant (oorspronkelijk een dijk?) over de zuidkant van de wierde is heen gelegd. In het begin van de 20e eeuw is met name de westkant afgegraven. De weem (pastorie) en twee boerderijen staan aan de rand van de wierde.

De pastorie, de weem van Solwerd. Rijksmonument 8254. Foto: Gouwenaar, 20 april 2011. Licentie: Creative Commons.

Boerderij Pastorielaan 7 gelegen op de wierde te Solwerd. Grote boerderij waarvan het woonhuis een omlijste ingang in het midden van de voorgevel heeft. Grote door pannen gedekte kap, voor afgewolfd boven drie vensters op de verdieping. Foto: Gouwenaar, 20 april 2011. Licentie: Creative Commons.

Solwerd is nu een voormalig dorp in de gemeente Eemsdelta. Het ligt aan de oostkant van Appingedam en is feitelijk een woonwijk van dat stadje geworden. Het inwonertal is 152 op 1 januari 2006. Voor de postcodes en adressen ligt Solwerd 'in' Appingedam[1].

De pastorie, weem van Solwerd tussen 1900 en 1930. Bron: RHCGA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

De naam Solwerd komt van sol, dat poel betekent, en wierde, dus een wierde in nat, drassig, land. Nadat het eerst onder de parochie van Marsum valt, heeft het dorp, vermoedelijk sinds de dertiende eeuw, een eigen kerk die gewijd is aan Jacobus de Meerdere. Het huidige kerkgebouw dateert uit de achttiende eeuw[2].

Al meer dan driehonderd jaar staat de kerk van Solwerd nu al op haar wierde in het groen. De klokkenstoel en begraafplaats zijn haar al die tijd trouw gebleven. Tijdens het beleg van Delfzijl in 1814 raakt de kerk zwaar beschadigd, maar het neoklassieke kerkje met forse steunberen op de hoeken staat nog steeds fier overeind in het Groninger landschap, en vormt zo een sfeervol stukje Groninger geschiedenis.

De pastorie, weem van Solwerd in april 1967. Foto: Huizinga. Collectie voormalige gemeente Appingedam; collectie Huizinga. Bron: RHCGA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

Bouwstijl en restauratie
De kerk is opgetrokken uit baksteen. Het betreft een zaalkerk in classicistische stijl. Er zijn rondboogvensters die zorgen voor veel licht in de kerk. Het interieur stamt uit dezelfde bouwtijd als de kerk. De preekstoel, versierd met Lodewijk XVI-motieven, het doophek, de banken en de galerij dateren alle uit 1783. Een zo gave eenheid van interieur is wel uitzonderlijk geworden. De kerk mist een toren, vandaar ook dat er een klokkenstoel staat. Dit is een zeldzaamheid in de provincie Groningen. In de jaren zeventig vindt een grote restauratie plaats, ook de klokkenstoel wordt gerestaureerd. In 2003 wordt begonnen aan de volgende restauratie en worden de voorzieningen aangepast aan de moderne tijd van toen.

Interieur van de kerk te Solwerd met in het midden de Preekstoel met klankbord. Foto: eigen verzameling.

Interieur
De preekstoel, eenvoudig uitgevoerd in Louis Seize[3] op z’n Gronings, staat tegen de oostwand. Daarvoor bevindt zich de dooptuin met notabelenbanken en een doophek dat wordt afgesloten door twee, uitzonderlijk zwaar vormgegeven posten, bekroond met snijwerk.
De rest van de banken is eenvoudig. Onder de orgelgalerij staat een herengestoelte, waarvan de voorkant in vormgeving is aangepast aan het doophek.

Sacramentskapel te Solwerd, pentekening van C. Pronk (1691-1759). Collectie Groninger Museum.

Het wonder van Solwerd
Rond 1500 steelt een vuige snoodaard een zilveren ciborie[4] uit de kerk van Solwerd. In de ciborie zitten dan nog drie gewijde hosties. Al vluchtend werpt hij de hosties[5] in een put of sloot vlakbij Solwerd, waarna het water ervan geneeskrachtig wordt. Als we de overlevering mogen geloven, zijn deze wonderen niet ongewoon. Boven de put, bij de kerk van Solwerd, wordt een kapel gebouwd. De kerk staat in 1510 vermeld als

‘des weerden hilligen sacraments ter hilge stede’.

Het wonder van het geneeskrachtige water trekt vele gelovigen aan (met bijbehorende extra inkomsten ongetwijfeld). Het effect is hetzelfde als met relikwieën[6]. Kerken met veel relieken in hun bezit zijn destijds verzekerd van de toestroom van grote aantallen gelovigen en van bijbehorende economische activiteiten zoals jaarmarkten.

Van circa 1502 tot eind 17e eeuw staat er zelfs een ‘Sacraments- of Heilig Grafkapel (Heilige Stede)’ ten westen  van de kerk. Deze is in 1783 gesloopt.

In de 19e eeuw wordt een schooltje gebouwd op het stuk land waar de kapel heeft gestaan. D.H. Ferré Jacobs[7] vermeldt hierover (1909) dat de restanten van de kapel vermoedelijk als bouwmateriaal zijn gebruikt.
Op de hoek van de Heiliggravenweg en de Solwerderweg staat nog een statige villa met de naam 'Hilghe Stede'. Deze villa markeert evenwel niet de plaats van de kapel, die vermoedelijk iets noordoostelijker ter hoogte van de tegenwoordige Holwierderweg heeft gelegen, maar staat wel in de onmiddellijke nabijheid.

Op de hoek van de Heiliggravenweg en de Solwerderweg staat nog een statige villa met de naam 'Hilghe Stede'. Foto: Eigen verzameling.

Na de reformatie bekoelt de belangstelling voor het wonder maar langzaam. Maar in 1682 maakt een predikant een einde aan deze afgoderij: de put wordt gedempt. Exit mirakels!

Meer over de kapel en de verering[8]
Omstreeks 1502 wordt er een kapel gesticht. Aanleiding voor deze stichting is de diefstal in dat jaar van een zilveren ciborie met (volgens een 17e-eeuwse bron drie) gewijde hosties uit de Groninger Willibroduskerk, die later ongeschonden worden teruggevonden in een sloot niet ver van de kerk van Solwerd. Deze datering komt voor in een Oost-Friese kroniek, vermoedelijk afkomstig van het klooster Sielmönken (D). Daar staat:

'A. 1502 do wurd dat hillige sacrament binnen Groningen gestalen uit S. Wilberts karke, und wort na der tid eine grote bedevart bi den Dam to den hilligen sacramente.'

Over de daders wordt in de oudste bronnen niets naders meegedeeld, maar de missionaris pater Franciscus Mijleman[9] schrijft veel later, in 1664, dat het om twee of drie joden gaat. Mocht de pater het bij het rechte eind hebben gehad de diefstal uit of ontheiliging van kerken is een regelmatig terugkerend topos[10] in die tijd), dan kunnen het in elk geval geen sedentaire[11] joden zijn geweest, aangezien de vroegste vermelding van de aanwezigheid van joden in Appingedam pas van 1563 dateert (in de stad Groningen 1549 en 1555). Ook verkeert Mijleman[12] in de onjuiste veronderstelling dat het om een diefstal uit het sacramentshuisje van de St. Nicolaaskerk te Appingedam zou zijn gegaan, en niet uit de Solwerdse parochiekerk.

Boven de sloot, waarin de hosties zijn blijven drijven en licht afstralen, wordt een kapel gebouwd. Het hoogaltaar komt te staan recht boven de plek waar de hosties hebben gedreven. Onder dit altaar is een overwelfde toegang met stenen trap naar de sloot, als bij een put. Uit de sloot wordt water geput, waaraan een geneeskrachtige werking wordt toegeschreven. Het hostieputje van Solwerd gaat door voor een vermaarde bedevaartplaats, maar concrete gegevens daarover ontbreken.

Cultus
Van centrale betekenis voor de cultus[13] is het 'hostieputje' geweest dat gegraven is in de sloot waarin gestolen hosties drijvend zijn aangetroffen. Dit putje is dus gesitueerd geweest onder het altaar van een voor de verering van de hosties gebouwde kapel. Hieruit wordt water geput waaraan een bijzondere werking wordt toegeschreven.

Plattegrond van Solwerd met de Heilige Stede. Uit Wumkes, 'Solwert en zijn heilig ouwelputje' (1904).

De put is gedempt in 1682
Het is niet bekend of de drie teruggevonden hosties zelf een rol in de cultus hebben vervuld.
De toeloop van bedevaartgangers - de 16e-eeuwse kloosterkroniek spreekt van 'eine grote bedevart' - en tal van goederenoverdrachten geven problemen tussen de kerkelijke autoriteiten van Groningen, pastoor en geërfden van Solwerd enerzijds en de pastoor van Appingedam anderzijds over het recht op de inkomsten. Hieraan wordt op 3 juni 1523 via een minnelijke schikking van de Groningse hoofdmannenkamer[14] een einde gemaakt. Na aftrek van een gedeelte van de inkomsten voor onderhoud van de kapel, bekostiging van de eredienst, bezoldiging van de bedienaar van de kapel en een uitkering voor de pastoor van Solwerd, zouden de goederen en inkomsten in vieren worden verdeeld: twee delen voor de kerkfabriek van St. Maarten te Groningen, één deel voor de pastoor en de kerk van Solwerd (elk de helft) en één deel voor de kerkfabriek van Appingedam. Hierop volgt blijkens een optekening in een in het Vaticaans archief te Rome berustend register op 8 september 1525 nog een bevestiging van paus Clemens VII inzake de verdeling, uitgevaardigd op verzoek van betrokkenen. Daar ook staan oorsprong en toedracht uiteengezet.

In 1602 geeft het stadsbestuur van Groningen autorisatie tot verkoop van de 'kerk of kapel' die in 1536 voor de katholieke en in 1594 voor de protestantse eredienst is ingericht, ten profijte[15] van kerk en kerkmeesters van Appingedam. In 1628 draagt de synode de hulppredikant te Solwerd, Joannes Wilckens, op het putje te dempen. Geen van beide besluiten leidt tot concrete maatregelen. In 1652 wordt, zoals de rondtrekkende missionaris Mijleman in 1664 noteert, een nieuwe deur voor de ingang gemaakt, opdat de put niet langer toegankelijk zal zijn. Mijleman heeft overigens naar eigen zeggen al zijn informatie te danken aan wijlen Jan Hindrickx, koekbakker te Appingedam, die het op zijn beurt van zijn vader, de smid Hendrick Janssen, een 'david-joristenketter' heeft. Na herhaalde klachten vanaf 1679 wordt eindelijk in 1682 besloten het putje te dempen en dit besluit ook ten uitvoer gebracht:

'de superstitieuse put tot Solwert cessat'.

De kapel zelf, die bij de dorpsbewoners bekend is gebleven als 'de capelle ter hilligen grave', wordt in 1783 afgebroken en vervangen, ofschoon al in 1669 een verzoek daartoe is ingediend. De mirakel van Solwerd uit 1502 is definitief ten einde.

De Sacramentskapel in Solwerd (pijl) op een kaart van Appingedam uit ca. 1570. Uit Fruin, Nederlandsche Steden in de 16e eeuw. Plattegronden van Jacob van Deventer (1916).

Historie van de kerk
De eerste kerk van Solwerd wordt al in 1536 gesloopt na een hevige brand. Het is onbekend hoe lang deze heeft gestaan. Na twee eeuwen wordt er een nieuwe kerk gebouwd op kosten van jonker Adriaan Gerlacius[16]. Tijdens het beleg van Delfzijl in 1814 raakt de kerk zwaar beschadigd, maar de heer Gerlacius blijft stug geld in het kerkje stoppen en het neoklassieke[17] kerkje met forse steunberen op de hoeken staat nog fier overeind in het Groninger landschap. Naast de kerk staat een houten, qua vorm afwijkende, klokkenstoel. Na de Tweede Wereldoorlog komt de kerk ernstig beschadigd uit de strijd. In de jaren ’70 vindt een grote restauratie plaats, ook de klokkenstoel wordt gerestaureerd. In 2003 wordt begonnen aan een volgende restauratie en worden voorzieningen aangepast aan de maatstaven van die tijd. De preekstoel, versierd met Lodewijk XVI-motieven, het doophek, de banken en de galerij dagtekenen alle uit 1783. Zo’n gave eenheid van het interieur is langzamerhand wel uitzonderlijk geworden.

Kerk Solwerd, Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 1382. Foto: 2000. Bron: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.

Orgel uit 1860
Het orgel is gebouwd rond 1860 en afkomstig uit de omgeving van Oosterhout. In 1891 is aan dit orgel gewerkt door Henri Houtert[18], een Belgische orgelmaker. Hij wijzigt de wind voorziening en plaatst de frontpijpen in de orgelkas. Het orgel wordt in 1914 geplaatst in de kapel van het Sint Anna Pensionaat te Oudenbosch en daar dwars opgesteld, met het front tegen de muur. De firma Adema brengt het in 1942 over naar Solwerd. Zij plaatsen nieuwe zinken frontpijpen, schuiven de Flageolet 2’ op tot een Kwint en maken een nieuwe Mixtuur, die op de plek van de Viola komt te staan. In 1993 is het instrument gereviseerd door Berend Veger en Winold van der Putten. Het orgel heeft één manuaal met acht stemmen.

De kerk van Solwerd met klokkenstoel. Monumentnr. 8256. Foto: Gouwenaar, 20 april 2011. Licentie: Creative Commons.

Klokkenstoel 1975
De huidige klokkenstoel is in 1975 geplaatst. In de oude klokkenstoel heeft een klok gehangen, geschonken door collator[19] Gerardus van Stedum die in 1943 door de Duitse bezetter wordt ontvreemd. De huidige klok is in 1948 door middel van collectes en giften uit de toenmalige Nederlandse Hervormde gemeente Solwerd geschonken aan de kerkvoogdij. De klok heeft een middellijn van 67 cm, een hoogte van 52 cm en is gegoten in de gieterij van Van Bergen te Heiligerlee.

Kerk Solwerd op de operatietafel: 'Vroeger was houtimitatie goedkoper dan echt hout’[20].
Nog even en de kerk van Solwerd is weer als nieuw. Deze week wordt de laatste hand gelegd aan de herstelwerkzaamheden én de restauratie van het kerkgebouw. De kerk heeft te kampen gehad met aardbevingsschade, maar niet alleen de scheuren worden aangepakt.

‘Ook hier hebben de trillingen hun vernietigende werking gehad’

‘Ook hier hebben de trillingen hun vernietigende werking gehad’, aldus Jur Bekooy van de Stichting Groninger Kerken. ‘Het zijn geen grote scheuren, maar kleine scheurtjes’, geeft hij toe, ‘maar het is altijd verlies van oorspronkelijk materiaal en dat is doodzonde als het over zo’n mooi rijksmonument gaat.’

Mooi oud worden
De kerk van Solwerd stamt uit de achttiende eeuw. ‘Dat is vrij jong voor onze begrippen’, vervolgt Bekooy. Toch hebben de afgelopen ruim tweehonderd jaar hun sporen nagelaten. En dus grijpt de stichting het moment aan om - naast de herstelwerkzaamheden - de kerk te restaureren. Zo wordt onder meer de karakteristieke voorgevel aangepakt.
De gerestaureerde delen op de gevel lijken in eerste instantie iets lichter dan de rest van de gevel, maar dat is bewust gedaan, vertelt Bekooy. ‘De kerk staat hier al meer dan tweehonderd jaar en heeft daardoor een soort mooie vervuiling gekregen: ‘gracieuze veroudering’ noemen we dat wel.’ Door de aangepakte stukken iets lichter te maken, kleurt dat straks mee met de oudere delen.

Houtimitatie
Niet alleen de buitenkant van de kerk wordt onder handen genomen. ‘Als de patiënt toch op de operatietafel ligt, dan gaan we ook de rest even aanpakken’, aldus Bekooy. Op die manier wil de stichting toch een positieve draai geven aan de opgelopen schade. ‘Hij moet er beter uitkomen dan dat-ie erin gegaan is.’
Meesterschilder Jan Börchers is een van de vakmensen die dat voor elkaar hoopt te krijgen, onder meer door het gebruik van houtimitatie in het interieur, een schildertechniek waarmee houtsoorten worden nagebootst.
‘Vroeger was houtimitatie goedkoper dan echt hout’, vertelt Börchers. ‘Dat is nu bijna andersom, maar omdat je de kerk weer in de oorspronkelijke staat wil brengen, is daarvoor gekozen. En zo blijft de waarde van het gebouw behouden.’

Villa 'Hilghe Stede' te Solwerd, 1997. Foto J. van Herwaarden.

Vijfduizend woningen, één kerk
Voor Börchers en zijn collega’s zit de klus in Solwerd er bijna op. Met een trotse blik kijkt hij naar het werk dat ze al gedaan hebben. ‘Voor mij geeft het heel veel voldoening. We zeggen altijd: er staan vijfduizend woningen in een dorp, en er staat één kerk. Het is toch een hele eer dat je net bij die kerk je ding mag doen.’

Kerk van Solwerd weer in ere hersteld na restauratie[21]
“De kerk van Solwerd is na een restauratie weer open voor bezoekers. Voor het eerst kunnen mensen weer binnenkijken in het monumentale gebouw in Appingedam.
‘Het zag er vreselijk uit’, weet Jan Wolthof, voorzitter van de commissie die de restauratie heeft geleid. ‘We hebben veel gedaan. De muren zijn opnieuw geschilderd en alles is weer in de originele kleuren.’

Verschillende kerken op één plek
Waar bijzondere aandacht naar uit is gegaan, is de buitenkant, die door de aardbevingen behoorlijk wat scheuren had opgelopen. ‘Maar nu is dat weer hersteld. Daarmee is alles weer zoals het was toen de kerk in 1815 gebouwd werd.’
Voor die tijd heeft er ook al een kerk gestaan op dezelfde plek. ‘Eerst was dat een kapel, toen het hier nog katholiek was’, zegt Wolthof. ‘Op een gegeven moment is dat afgebroken door de protestanten en toen kwam er een nieuwe kerk.’

Vernietiging van de kerk
Dat is overigens niet de kerk die er nu staat, maar een voorganger. Wanneer de Fransen in de regio zijn tijdens het beleg van Delfzijl, raakt de kerk beschadigd. Daarna wordt besloten de kerk af te breken. ‘En toen kwam de kerk die er nu nog steeds staat.’
Hoewel de kerk weer volledig in gebruik kan worden genomen, gaan er geen kerkdiensten plaatsvinden. Wilma Biezen heeft ook geholpen bij de restauratie en legt vol trots de plannen voor de komende tijd uit. ‘We gaan van alles doen. We hopen CineKid hierheen te halen. Het lijkt mij fantastisch met al die kinderen in de kerkbanken, die vol verwondering naar een mooie film kijken.’
Daar houdt het volgens haar niet op. ‘Het moet een culturele plek worden met muzikale avonden, lezingen en soms ook films. Ik vind het mooi dat de kerk weer gebruikt gaat worden.’”

Activiteiten
Voor een sfeervolle locatie bent u bij de kerk van Solwerd aan het juiste adres. Haar ligging aan de rand van Appingedam betekent de juiste combinatie van een landelijke uitstraling en de gemakken van de stad met al haar voorzieningen. Of u nu een locatie zoekt voor een symposium, lezing, concert, tentoonstelling, afscheidsdienst of burgerlijk en/of kerkelijk huwelijk: de kerk van Solwerd staat tot uw beschikking.

Verhuur van de kerk
De kerk biedt plaats aan maximaal 85 personen en is dus ideaal voor kleinere gezelschappen. Hoewel de kerk vaste banken heeft, is er veel mogelijk onder andere vanwege het ruime middenpad. Deze locatie is elke dag van de week te huren. Het gebruik van extra faciliteiten kan in overleg. Voor de door u gewenste catering kan worden gezorgd.

Solwerd op een kaart van de voormalige gemeente Appingedam uit ca. 1865-1870. Met Jukwerd, Marsum, Opwierda, Solwerd, Tjamswee. Vervaardiger J. Kuyper, overl. 1908. Licentie public domain. Het auteursrecht in Nederland vervalt 70 jaar na de dood van de auteur of 70 jaar na de eerste openbaarmaking van het werk, indien het gaat om een anoniem of om een onder pseudoniem verschenen werk of werk van een rechtspersoon.
Klik op de kaart voor een vergroting. Klik nogmaals om de kaart nog groter te maken en scroll over de kaart met de schuifbalken rechts en onder.

Een stèle bij de begraafplaats naast de kerk van Solwerd.

  Meer lezen: Kerk van Solwerd weer in ere hersteld na restauratie (externe link)

Voor meer informatie en bereikbaarheid: www.kerksolwerd.nl

Adres kerk:
Solwerderweg 5a, 9901 BA Appingedam

Contact/mailadressen:
thomasenhinke@planet.nl, telefoon (0596) 623 947
r.boschloo@home.nl, telefoon (0596) 620 535

Bronnen, referenties en literatuur
- Stichting Groninger Kerken
- Meertens Instituut:

Archivalia:
Groningen, gemeentearchief: archief parochiekerken, inv.nr. 74, reg.nrs. 567, 570, 601, 614, 667, 695 (schikking over verdeling) en 714; olim RF 1508:6, 1508:13, 1510:10, 1511:15, 1520:20, 1523:10 en 1527:19; rechterlijk archief, inv.nr. IIIc, fol. 374v, autorisatie verkoop kapel, 1602; olim RF hs. in fol. 100. Groningen, Rijksarchief in Groningen, archief provinciale synode, inv.nr. 2: acta 1628, sessio 6 gravamen 4; inv.nr. 13: acta 1679 art. 20; inv.nr. 32: acta 1680 art. 21; inv.nr. 14: acta 1681 art. 19 en 1682 art. 20.

Tekstedities:
O.H. Swam, Leerreden ter inwijding van de nieuwe kerk te Solwert (Groningen 1783) Bijlage B, ongepagineerd; feitelijk 60-64, ed. akte uit 1525; 'Verkoop van de Kapel te Solwert. 1602', in: Bijdragen tot de geschiedenis en oudheidkunde inzonderheid van de provincie Groningen 3 (1866) p. 80; R. Westerhoff ed., 'Plaatselijke bijzonderheden uit de 17de eeuw, herinnerende aan de voormalige R.C. Eeredienst in de Ommelanden', in: Bijdragen tot de geschiedenis en oudheidkunde inzonderheid van de provincie Groningen 4 (1867) p. 234-236; H. Reimers ed., Friesische Papsturkunden aus dem Vatikanischen Archive zu Rom (Leeuwarden 1908) p. 111-113, verbeterde editie van de akte 1525, zoals uitgegeven door Swam; A. Pathuis ed., 'Het handschrift 'Ommelands Eer' van pater Franciscus Mijleman S.J., missionaris der Ommelanden 1639-1667', in: Archief voor de geschiedenis van de katholieke kerk in Nederland 7 (1965) p. 55-56, verbeterde editie van de tekst uitgegeven door Westerhoff.

Literatuur:
O.H. Swam, Leerreden ter inwijding van de nieuwe kerk te Solwert (Groningen 1783) p. 19-22; H.H. Brucherus, Geschiedenis van de opkomst der kerkhervorming in de provincie Groningen, tot aan het jaar 1594, gevolgd door de geschiedenis van de kerkhervorming in dezelfde provincie, tot aan de Nationale Synode van Dordrecht in 1618 en 1619 (Groningen 1821) p. 60; P. Boeles, Het tweehonderd vijftigjarig bestaan der Hervormde Gemeente te Noorddijk (Groningen 1846) p. 64; W. Moll, Kerkgeschiedenis van Nederland voor de Hervorming, dl. 2.4 (Utrecht 1869) p. 32; A.C.J. van der Kemp, 'De bedevaarten onzer landgenooten', in: Studiën en bijdragen op 't gebied der historische theologie 4 (1880) p. 94; 'Het H. Sacraments Mirakel te Solwerd', in: Volksmissionaris 5 (1884) p. 565-567; G. Sello, Studien zur Geschichte von Östringen und Rüstringen (Varel 1898) p. 108; J.A. Feith, 'Hilghe Stede', in: Groningsche volksalmanak (1899), p. 60-61; G.A. Wumkes, 'Solwert en zijn heilig ouwelputje', in: Het Noorden. Geïllustreerd tijdschrift voor het noorden van Nederland 1 (1904) p. 61-66, met kaart; G.A. Wumkes, De Gereformeerde kerk in de Ommelanden tusschen Eems en Lauwers (1595-1796 (Groningen 1904; herdr. Groningen: Bouma's Boekhuis, 1975) p. 10-11; D.H. Ferré Jacobs, Voorheen en Thans. Oudheidkundige plaatsbeschrijving op kerk- en schoolgebied van de dorpen in de ring Delfzijl etc. (Appingedam: C. Kamminga, 1909) p. 26-31; B[onthuis] T[onkes], 'De heilige kapel en ouwelput te Solwerd', in: Maandblad Groningen 18 (1935) p. 162-166, met foto en kaart; R.R. Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de middeleeuwen, dl. 2 (Utrecht, 1957) p. 296; J.H. de Vey Mestdagh, 'De joodse gemeente van Appingedam. De historie', in: Joden in Noord-Oost Groningen (Groningen: Stichting vrienden van het Rijksarchief in Groningen, 1980) p. 35-189, aldaar 39; C.M.A. Caspers, De eucharistische vroomheid en het feest van Sacramentsdag in de Nederlanden tijdens de late middeleeuwen (Leuven: Peeters, 1992) p. 233; David Woltinge, 'Verleden en heden van de Solwerder kerk', in: Nieuwsblad van de Eemsmond, 26-1-1995; B.M.J. Speet, 'De middeleeuwen', in: J.C.H. Blom, R.G. Fuks-Mansfeld en I. Schöffer ed., Geschiedenis van de joden in Nederland (Amsterdam: Balans, 1995) p. 43, onder verwijzing naar De Vey Mestdagh, zij het met foutieve paginering; Ada van Deijk, Kerken in Groningen (Zutphen: De Walburg Pers en Stichting Oude Groninger Kerken, 1995) p. 112-113; Emiel Hakkenes, 'Groningen heeft heilig hostieputje', in: Trouw , 27 juni 2006.

Overige bronnen: Nijmegen KDC BiN-dossier Solwerd.