Startenhuizen, in het Gronings: Staartenhoezen, is een dorpje dat in de gemeenten Het Hogeland en Eemsdelta ligt. De grens ligt bij de Eemshavenweg. De buurt ligt ten zuidoosten van Uithuizen, Zandeweer en Eppenhuizen. Het Starthuistermaar ontspringt ten oosten van Eppenhuizen en loopt in zuidwestelijke richting langs Startenhuizen, vervolgens naar het zuiden tot de grens met de voormalige gemeente Loppersum en ten slotte als grensriviertje in het Boterdiep bij Kantens[1]. Vóór de gemeentelijke herindeling van 1990 maakt het deel uit van het dorp Garsthuizen. Nadien heeft dit gedeelte, een tiental huizen, de naam Startenhuizen gekregen, wat feitelijk de naam van een westelijk gelegen gebied is, waarin zes boerderijen liggen. De naam Startenhuizen komt van staart (stert), een smalle landpunt, dat wil zeggen het land gelegen tussen het Maarvliet (de gemeentegrens met Eemsdelta) en het Startenhuistermaar[2].

Omstreeks 1400 wordt de plaats Stertingahusum genoemd; de stam start = staart: lange smalle landstrook[3]. Het dorp heeft oorspronkelijk verder westelijk gelegen. Het huidige dorp heeft geen eigen kerk, deze is omstreeks 1590 afgebroken, omdat het toenmalige dorp omstreeks dat jaartal te weinig inwoners heeft. De kerkgang is nadien naar Eppenhuizen of Garsthuizen, waar het nagenoeg aan vast ligt. De wierde waarop de kerk heeft gestaan ligt op 53° 22′ 25″ NB, 6° 41′ 54″ OL en wordt nog lang 'Oude Kerkhof' genoemd. De wierde wordt nadien deels afgegraven en vormt nu onderdeel van een groter landbouwperceel. Op de plek zijn in het verleden menselijke resten gevonden[4].

Het aantal inwoners van het dorp per 1 januari 2023 is onbekend, omdat het CBS de BAG-woonplaats "Startenhuizen", niet als zodanig afgebakende wijk/buurt heeft ingedeeld. Voor het CBS maakt de BAG-woonplaats Startenhuizen onderdeel uit van de buurt "Buitengebied Kantens", wat een veel groter gebied omvat dan enkel de plaats Startenhuizen.

Sinds medio 2023 wordt het dorp op Instagram niet meer bijgehouden. Dat is ook het geval op Facebook sinds 13 mei 2024. Ook de website Startenhuizen.com wordt niet meer bijgehouden door Tjerk Bos. De activiteiten wordt samen met Garsthuizen gehouden5.

Uit de kranten
Bromfiets vliegt in brand in boerderijstal
“Door snel handelen gelukte het Woensdagavond de familie Wieringa, wonende in de boerderij van de heer B. J. Westerdij k aan het Zandpad te Startenhuizen, de boerderij voor gehele vernietiging door brand te bewaren. Tijdens het bijvullen van een tank van een bromfiets bij het licht van een stallantaarn vatte de benzine vlam. In een oogwenk stond de bromfiets in lichterlaaie en spoedig sloegen de vlammen door de stal. Met behulp van een brandblusser en emmers water slaagde men er in het vuur te doven. De brandweer uit Kantens die over het totaal onbegaanbare zandpad eindelijk bij de boerderij aankwam behoefde geen diensten meer te verrichten”[6].

Kunst in het kort
“Open atelier — Beeldhouwer Jaap van Meeuwen houdt op 5, 12, 19 en 26 september open atelier. Van 14.00 tot 18.00 uur is zijn boerderij aan de Wilkemaweg in Startenhuizen open voor het publiek. Naast de beelden van Van Meeuwen wordt ook werk getoond van andere kunstenaars: collages van Nanneke Huizinga, houtsnedes van Tineke Jager van de Berg en (na 12 september) aquarellen van Wonnie Noppert. Informatie: 05954-64397”[7].

De verdwenen kerk van Startenhuizen
De kerk van Startenhuizen uit de 13e eeuw is in de laatste decennia van de 16de eeuw afgebroken: de te bedienen gemeente blijkt te klein geweest, het onderhoud van de kerk is kostbaar en de kerken van Eppenhuizen en Garsthuizen bevinden zich dichtbij. Het kerspel Startenhuizen wordt na de instelling van het bisdom Groningen opgeheven[8]. Er bestaan geen afbeeldingen van de kerk.

Bijzonderheden[9]
De patroon van de kerk is onbekend. De parochieregisters van omstreeks 1450[10] en van 1501[11] noemen Startenhuizen. Het schattingenregister van omstreeks 1500 noemt Startenhuizen met één priester.[12] In de jaartaxenlijsten van 1509-1510 en 1511-1516 worden Eppenhuizen en Startenhuizen als één kerspel vermeld[13] evenals in een Gelderse taxenlijst uit 1520.[14] Eppenhuizen en Startenhuizen worden als één parochie genoemd in de oprichtingsbul van het bisdom Groningen van 7 augustus 1561.[15]

Joosting is weinig genegen op gezag van Van der Aa[16] het bestaan van een zelfstandige  parochie Startenhuizen aan te nemen; de mogelijkheid van een kapel acht hij niet uitgesloten. Zo Startenhuizen toch een parochie is geweest zou deze in het midden van de zestiende eeuw zijn verenigd met die van Eppenhuizen.[17] Jacobus Martini, pastoor te Eppenhuizen (vermeld 1512-1545) noemt zich op 19 september 1530 pastoor te Eppinge en Startyngehuszen.[18]

De opheffing van Startenhuizen als zelfstandige parochie kan dus tussen 1501 en 1530 hebben plaatsgevonden al is de mogelijkheid dat Martini de beide parochies heeft bediend en de opheffing formeel eerst later heeft plaatsgevonden.

Juk wijst er op dat Startenhuizen met Huizinge, Westerwijtwerd en Menkeweer één rechtstoel heeft gevormd en Startenhuizen daarom als afsplitsing van Huizinge is te beschouwen. De kerken van Garsthuizen en Eppenhuizen hebben weliswaar veel dichterbij gelegen maar behoren tot andere rechtsgebieden en dat maakt een kerkstichting van daar uit niet waarschijnlijk, aldus Juk.[19]

Het gebied van Startenhuizen zal in de periode 1000-1200 in cultuur zijn gebracht.[20] Voor de kerkstichting denkt hij aan de eerste helft van de dertiende eeuw.[21] De kerkstede is bekend. De kerk staat afgebeeld op de kaarten van Van Deventer (1545, uitgegeven 1559) en Grooten na 1558, uitgegeven 1573/1582[22] maar zal niet lang daarna zijn afgebroken. Het zuidwestelijke deel van het kerspel, met vier boerderijen, is gevoegd bij Eppenhuizen, de overige bij Garsthuizen,[23] dat tot een andere proostdij, namelijk Loppersum heeft behoord.

De Pastorie
In de 14e eeuw wordt Siuiwardus genoemd. In Bedum wordt in 2005 een zegelstempel gevonden waarvan het randschrift in eerste instantie wordt gelezen als S’DNI SIUIWARDI:I:SGER(NIG)HUSU. Dat wil zeggen van een heer Sjoerd in Scharnehuizen in Kollumerland.[24] Naar onze mening dient hier gelezen te worden: STER(NIG)HUSU, ofwel (een variant van) Startingehuizen (Startenhuizen) en betreft het dus zeker geen geestelijke in Friesland.
In 1530 wordt Jacobus Martini genoemd. Hij komt op 19 september 1530 voor als pastoor te Eppinge- en Startyngehuszen.[25]

Zoals is te verwachten, komt de kerk van Startenhuizen niet in de Groninger Gedenkwaardigheden van Pathuis/Alma voor.

Groninger Archieven
In de Groninger Archieven komen we o.a. het volgende tegen:
- Boedelinventaris van Evert Jacobs en zijn vrouw Grietjen Takes te Startenhuizen, 11 november 1752
- Boedelinventaris van Lue Derks en zijn vrouw Idje Luirds te Startenhuizen, 6 juli 1753
- Boedelinventaris van Berent Cornellis en zijn vrouw Antje Geerts te Startenhuizen, 22 augustus 1753
- Boedelinventaris van Anje Jans en haar man Willem Beenjes te Startenhuizen, 6 juni 1754
- Boedelinventaris van Eilke Lambertus en haar man Pieter Ennes Bolt te Startenhuizen, 13 juli 1764
- Boedelinventaris van Remt Riewkes en zijn vrouw Trijntje Jans te Startenhuizen, 4 november 1766
- Boedelinventaris van Eilke Lambertus en haar man Pieter Jans Bos te Startenhuizen, 24 januari 1776
- Boedelinventaris van Eilke Lambertus en haar man Pieter Jans Bos te Startenhuizen, 12 februari 1776
- Boedelinventaris van Pieter Jans Bos en zijn vrouw Eilke Lambertus te Startenhuizen, 30 januari 1778
- Boedelinventaris van Berent Clasens en zijn vrouw Ebeltje Abels te Startenhuizen, 23 maart 1785
- Boedelinventaris van Zwaantje Harms en haar man Heere Pieters te Startenhuizen, 3 oktober 1792
- Boedelinventaris van Frouwke Jacobs en haar man Klaas Jans te Startenhuizen, 17 december 1793
- Boedelinventaris van Beerent Klaasens en zijn vrouw Beerentje Jans te Startenhuizen, 1 juli 1794
- Boedelinventaris van Edse Tomas, beurtschipper, en zijn vrouw Geertruit Rikkers te Startenhuizen, 5 augustus 1799
- Boedelinventaris van Edze Thomas en zijn vrouw Grietje Cornelis te Startenhuizen, 11 april 1803
- Boedelinventaris van Lue Derks en zijn vrouw Idje Luirds te Startenhuizen, 6 juli 1753 nr. 226
- Boedelinventaris van Anje Jans en haar man Willem Reenjes te Startenhuizen, 16 oktober 1754 nr. 228
- Boedelinventaris van Berent Cornelis en zijn vrouw Alftje Geerts te Startenhuizen, 22 augustus 1753 nr. 232
- Inventaris van het archief van het gerecht van Kantens, Stitswerd, Eppenhuizen en Startenhuizen 1679 – 1803[26]

Meer lezen:
De verdwenen kerk van Startenhuizen (PDF-bestand van de SOGK), Door Teun Juk.