Sancta Anna, het klooster van Sint Annen
Begin 14e eeuw ligt op de plek van Sint-Annen een landgoed van de Friese edelvrouw Addyerth van Thyum, dat dan in de volksmond 'Inrahus' wordt genoemd. Addyerth wil graag een nonnenklooster stichten op haar landgoed en treedt daartoe waarschijnlijk in contact met abt Frederik Gaykinga van het klooster van Aduard. In 1340 wordt daarop het klooster Parve Adwerth (Klein Aduard) gesticht op Addyerts landgoed. In 1342 wordt het klooster toegelaten tot de orde van de Cisterciënzers en in 1344 krijgt het toestemming van de paus om zich onder het 'patriarchaat' van het klooster van Aduard te laten stellen. De naam Klein Aduard bevalt echter niet en de bisschop van Munster weidt het klooster daarom Sanctam Annam ter ere van de heilige Anna (moeder van Maria) en verklaart dat een ieder die het zo noemt een aflaat van 40 dagen kan verkrijgen.
Naar verluid is Anna de moeder van Maria en dus de grootmoeder van Jezus. Zij is gehuwd met Joachim. Als drieeenheid komt zij voor, zittend op een bank met dochter Maria en Jezus in het midden. Deze Anna komt niet voor in de Bijbel en haar bestaan is dan ook omstreden.
De eerste vermelding
Het vouwenklooster van Sint-Annen wordt voor het eerst genoemd in een document uit ongeveer 1400. In een onbekend jaar wordt het klooster verheven tot een abdij. Het klooster wordt omringd door een zware stenen ringmuur en een brede gracht. De ingang heet de Melckpoorte. Onderdeel van het klooster vormt een Latijnse school. Sint Anna is het enige Groningse nonnenklooster dat ooit geleid is door een abdis (= vrouwelijke abt). Gemiddeld wonen er in die tijd ongeveer 40 nonnen die alleen binnen het klooster verblijven; het is hen verboden zich buiten het klooster te begeven. Het werk op het land wordt verricht door conversen (lekenbroeders) vanuit het Emmerwolder Voorwerk, dat onder het klooster valt (zie foto). Ook voor de priester is er (volgens een oude oorkonde) een priesterhuis buiten het klooster. Het klooster bezit (waarschijnlijk in 1555) 1537 grazen land (ongeveer 770 ha), waaronder veenderijen bij Slochteren en Meeden.
Bezittingen
Het klooster bezit ook geruime tijd de nu verdwenen eilanden Corresant, Heffesant en Bosch die in de buurt van Rottum hebben gelegen. Het klooster had heeft ook een voorwerk op het eiland Bosch gehad. Het eiland verdwijnt tijdens de Allerheiligenvloed van 1570 grotendeels in zee, waardoor het onbewoonbaar wordt. Enkele decennia later groeit het eiland weer iets aan, maar in 1717 verdwijnt Bosch tijdens de Kerstvloed voorgoed in zee. Volgens sommige bronnen zou op het eiland een dorp Cornsand hebben gelegen, volgens andere bronnen is Cornsand ooit een apart eiland geweest dat op enig moment met Bosch is samengesmolten. Schiermonnikoog ligt in 1570 nog ruim tien kilometer ten westen van Bosch, maar aangezien Schiermonnikoog langzaam naar het oosten opschuift, ligt het oostelijk deel van het huidige Schiermonnikoog nu op de locatie waar eens het westelijk deel van Bosch heeft gelegen. Op de Boschplaat heeft een drenkelingenhuisje en een kaap gestaan: de kaap op de Boschplaat.
De genoemde eilanden zijn op dat moment van belang voor de opbrengst van de strandvonderij en voor de visserij. Daarnaast bezit het klooster korenmolens te Warfhuizen en Obergum.
In 1356 verkrijgt het klooster ook de parochierechten van Stedum, maar daar doet het later afstand van. Het klooster bezit verder patronaatsrechten te Hooge- en Lagemeeden, Den Ham en Fransum, tot 1520 tevens te Zuidhorn en Wierum.
Het klooster bezit een stadshuis of refugium in de Munnekeholm te Groningen. Volgens de kloosterkroniek wordt tussen 1329 en 1350 een kapel in Holmis gesticht. De laatste abt Willem Emmen koopt in 1599 het zogenoemde 'Blauwe Huis' en richt dit in tot een gasthuis: het Aduardergasthuis. Tevens bezit het klooster parochierechten in het dochterdorp Steerwolde, die in de 15e eeuw worden overgedragen aan het vrouwenklooster Olde Convent in Groningen.
Sint Annen: Boersterweg: Emmerwolder Voorwerk. Boerderij oorspronkelijk behorende bij de Abdij St. Annen. Foto: M.A. Douma, 1976. Collectie: Groninger Archieven. Bron: RHC GA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.
Plundering door Spaanse soldaten
In 1582 wordt het klooster geplunderd door Spaanse soldaten onder leiding van Wiebrant van Goutum. De Spaanse koning vergoedt de schade door de spullen van deze rebellen verbeurd te verklaren en daarmee de geleden schade te vergoeden. Het mag echter niet baten: In 1590 wordt het klooster opnieuw overvallen, ditmaal door een bende geuzen die de aanwezige nonnen ontvoeren naar het Staatse Sneek. Monnik Theodorus Petri uit het klooster Klaarkamp te Rinsumageest in Frieslana bemiddelt en weet de nonnen tegen een hoge losprijs weer vrij te kopen.
De reductie
Bij de reductie in 1594, wanneer het klooster wordt genationaliseerd door Stad en Lande, wonen er nog 11 nonnen en ook 3 monniken in het klooster. De provincie schenkt de overgebleven nonnen tot hun dood alimentatie, die wordt bekostigd vanuit de opbrengsten van de verkoop van de landerijen van het vroegere klooster, die dan een omvang hebben van ongeveer 918 hectare. In 1601 zit de provincie krap bij kas en wordt de abdijkerk van Sint-Annen per opbod verkocht. Om dezelfde reden worden de daaropvolgende jaren ook de overige gebouwen van het klooster gestript en gesloopt. Een deel van het houtwerk wordt gebruikt in het nieuwe Groninger Provinciehuis.
In 1653 overlijdt de laatste non van het klooster, die 2 huizen in Ten Boer nalaat als armenhuizen voor de hervormde kerk. Van het klooster resteren alleen archeologische vondsten en het houtwerk in het oudste deel van het Provinciehuis van Groningen[1].
Sint Annen: Boersterweg: gevelsteen in het Emmerwolder Voorwerk. Boerderij oorspronkelijk behorende bij de Abdij St. Annen. De inscriptie in de steen luidt: "Evert Arens Frouke Jacob Anno 1752". Foto: M.A. Douma, 1976. Collectie: Groninger Archieven. Bron: RHC GA Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.
Ter vergelijking. Lees ook:
De kloosterstichting van Sint Annen. Groninger Dagblad, A.J. Huizenga-Onnekes, 5 april 1947. De oude spelling is aangepast door de webmaster.
De moord op Hendrick en Frederik Gaykinga (PDF)
