Door Minze Veenstra

"Dat het Uwe Excellentie moge behagen aan requestrante toe te staan, het aan haar in eigendom toebehoorende gedeelte van het Paterwoldsche Meer, gelegen om en bij het Clubhuis der vereeniging "Watersport Paterswolde" dienstbaar te maken aan de uitoefening van de luchtvaart, en te dezer zaak derhalve ontheffing te verleenen van art 18 lid I der Luchtvaartwet”.

Met deze zin besluit de voorzitter van de vereniging “Watersport Paterswolde” de heer W.A. Scholten[1], zijn brief gedateerd 20 juni 1929 aan de Minister van Waterstaat. Reden voor dit schrijven is de landing van een watervliegtuig van de Deutsche Lufthansa op het Paterswoldsemeer, dat daarna aan de aanlegsteiger van het clubhuis afmeert. De voorzitter stelt dit bezoek zeer op prijs en neemt met groot genoegen kennis van de mededeling dat de Luft Hansa plannen heeft om een geregelde lijndienst tussen Groningen en het Duitse Waddeneiland Norderney te beginnen.....!

Foto: Jan (Berend) Dommering. Bron: eigen verzameling.

Uit de krant
Op 18 april 1929 bericht het Nieuwsblad van het Noorden dat de N.V. Luxor-Frigge te Groningen het grootste hotel op Norderney hotel "Kaiserhof” heeft gepacht. Er zijn 180 kamers, meer dan 250 bedden en het ligt aan het mooiste Noordzeestrand van het eiland. Met de algehele leiding wordt Jan Dommering[2] belast terwijl de chef-kok van “Frigge”, de heer Ph. van der Steyl, de leiding van de keuken op zich neemt.

Norderney is vanuit Groningen te bereiken met de sneltrein via Nieuwe Schans en Emden naar Norddeich, vanwaar de boot in 45 minuten naar vaart. Lang duurt deze reis niet. Met de trein van 10.37 uur (’s zomers een uur later) is men reeds om 15.45 uur op Norderney. Gedurende het zomerseizoen zijn er ook vanaf Norderney andere geregelde lijndiensten met o.a. Hamburg, Bremen, Hannover en Essen. Maar van groot belang voor Groningen is de rechtstreekse bootverbinding vanuit Delfzijl. Wagenborg verzorgt deze verbinding drie maal per week. Gedurende het seizoen wordt er van alles op het eiland georganiseerd. Zo zijn er Kürconcerten, draverijen en wedrennen, zeilwedstrijden, golf-, tennis- en danswedstrijden, vuurwerk aan het strand, enz. enz. enz.

Naar Norderney
Op 6 juni 1929 maakt een advertentie in het Nieuwsblad van het Noorden melding van de heropening op 1 juni jl. van het strandhotel Kaiserhof. Op 15 juni, wordt de eerste weekendtocht naar Norderney gehouden Totale kosten 22½ gulden. alles inbegrepen. Onze verslaggever, overeenkomstig zijn Groninger aard: “Eerst maar eens de kat uit de boom kijken", geeft zich op en doet verslag.

Afb. De landing van een watervliegtuig van de Deutsche Lufthansa op het Paterswoldsemeer. Junker F13 D-354 op het Paterswoldse meer, 17 juni 1929.

Het kleine gezelschap, waaronder de Groninger pers, stapt na de lunch bij hotel Frigge[3] in de stad Groningen te hebben gebruikt, in de autobus van de Fa. Dam voor de reis naar Delfzijl. Vanaf daar met de boot “Volharding III" van Wagenborg zigzag door de vaargeulen naar Norderney. De reis duurde ongeveer 5 uur. Na een vluchtige controle door de douane wordt het gezelschap begroet door Jan Dommering. In een rammelende paardenbus (er zijn op het eiland geen auto's), rijdt men naar het hotel. De eerste aanblik maakt een grootse indruk. Ook de inrichting, de service, alles is "First class". Een pluim voor de gastheer.

’s Avonds aan het diner vindt de officiële opening plaats. Alle notabelen van het eiland en het Nederlandse gezelschap zijn aanwezig. Er worden mooie woorden gesproken, een strijkje speelt beider volksliederen; er heerst een zeer gezellige stemming. De volgende dag wordt een rondleiding over het eiland gemaakt onder leiding van Oberbademeister majoor Kügemann en de commandant van de afdeling Norderney van de Deutsche Luft Hansa.

"We bezoeken de vliegloodsen waar diverse vliegtuigen zijn ondergebracht. Met "beproefde piloten” kunnen er rondvluchten gemaakt worden. Al met al is een tocht naar dit eiland de moeite waard. Dat geldt zeker voor de noorderlingen die vrij eenvoudig kunnen reizen via Norddeich of met Wagenborg passagiersdienst. Nog gemakkelijker zou het zijn als er een geregelde lijndienst met watervliegtuigen vanaf het Paterswoldse zou bestaan”

Afb. Hotel Kaiserhof op Norderney, circa 1929..

De vliegtocht
De volgende dag, 17 juni, 's morgens om 12 uur keert de pers met een watervliegtuig terug naar Groningen en landt op het Paterswoldsemeer. Deze tocht, met een afstand van 70 km geldt als proef en duurt ongeveer 25 minuten. Het vliegtuig, een Junkers F13, wordt bestuurd door Kapitän Witte. Hij is de commandant van de afdeling Norderney van de Duitse Luft Hansa. Na de landing bezoekt Kapitän Witte de burgemeester van Groningen, jhr. mr. dr. L.H.N. Bosch Ridder van Rosenthal en de burgemeester van Haren, de heer Boerema om de plannen nader toe te lichten. De burgemeester van Groningen zegt contact op te nemen met de autoriteiten. Daarna wordt de lunch gebruikt in hotel Frigge en volgen nog enkele demonstratievluchten met een aantal genodigden waaronder de heer Boerema.
Deze vluchten trekken de nodige belangstelling van met name de jeugd. Dan keert het vliegtuig terug naar Norderney.

De Junkers F13 is een éénmotorig, geheel metalen verkeersvliegtuig dat voor het eerst vloog in 1919. De spanwijdte is 14.8 meter, de lengte 9.6 meter en de topsnelheid is 170 km/uur. Er is plaats voor vier passagiers en twee bemanningsleden. Oorspronkelijk voorzien met een vast landingsstel kan het toestel ook met drijvers of ski’s worden uitgerust. Het toestel dat op het Paterswoldse Meer landt, de D-354, is gebouwd in 1924 met werknummer 717 en draagt de naam ‘Rackelhuhn’ (Korhoen). Het is in 1926 in dienst gesteld van de Deutsche Luft Hansa en wordt in 1927 verkocht aan de luchtvaartmaatschappij SEVERA G.m.b.H.

Afb. Advertentie van strandhotel Kaiserhof op Nordeney is helaas moeilijk leesbaar.

Komt er een vliegveld?
Zoals gezegd is de voorzitter van de vereniging "Watersport Paterswolde", de heer W.A. Scholten, laaiend enthousiast over de plannen voor een lijndienst van Paterswolde met Norderney. Hij schrijft een brief aan de Minister van Waterstaat waarin hij “eerbiedig te kennen geeft" medewerking te zullen geven aan dit plan. De steiger is de enige geschikte plaats waar een watervliegtuig kan aanleggen en ook het clubhuis stelt hij voor de reizigers en douanebeambten ter beschikking.

Op hetzelfde moment zijn andere partijen, te weten de Luchthavencommissie van de Kamer van Koophandel, de KLM, de gemeenten Groningen, Eelde, Zuidlaren en de VVV Paterswolde al langere tijd verwoed met elkaar in discussie over de locatie en uitvoering van een vliegveld in het noorden van Nederland. De terreinen bij Midlaren en Eelde liggen volgens de gemeente Groningen te ver van de stad en omdat de directeur van de gemeentewerken van Groningen aangeeft dat hij al langer bezig is met een terrein aan de oostzijde van de stad, verleent Groningen geen medewerking. Door deze rivaliteit en besluiteloosheid staakt de Luchthavencommissie haar werkzaamheden.

Het bericht van de landing van het watervliegtuig op het Paterswoldsemeer en de andere “vliegveldplannen" doen op vrijdag 21 juni het volgende gedicht verschijnen in het Dagblad v/h Noorden:

LET OP UW SAECK!
Als ‘t de “Hansa” voor den wind gaat
En het zaakje eenmaal rolt.
Komt er een verbinding tusschen
Norderney en Paterswold.
Reeds streek er zoo ‘n vreemde vogel
Op het Paterswoldsche Meer.
De D 3-4-5[4] der "Hansa"
Zorgde voor het luchtverkeer.
Paterswolde krijgt een haven
(Gaat de zaak tenminste door)
En dan is dat Paterswolde
De stad Groningen nog voor!
Groningen wacht op de haven
Voor het luchtverkeer geschikt
Maar er wordt nog steeds gewogen
En terzelfder tijd gewikt.
Kan natuurlijk ook een fout zijn
Als men onverijld besluit.
Maar mijns inziens is de tijd rijp
Voor de haring of de kuit
Het moderne leven eischt het:
Snelverkeer per vliegmachien.
Elke zakenman zal ‘t voordeel
In de luchthaven wel zien
Waarom dan nog lang getreuzeld,
Groningers, past op uw zaak
Uwe vlieghaven moet komen
(Ook ons blad schreef ’t al zoo vaak)
Wie de kat eens uit den boom kijkt
Handelt vaak in wijs beleid.
Maar wie al te lang blijft kijken
Raakt daarbij het katje kwijt!
(Toon Ruygrok)

De plannen worden gemaakt
Refererend aan de brieven van de burgemeester van Groningen en de Maatschappij Zeebad Scheveningen schrijft Kapitän Witte aan het Ministerie van Waterstaat een brief met het verzoek om toestemming voor het landen en aan leggen van watervliegtuigen op het Paterswoldsemeer en de rede voor de haven van Scheveningen. Het gaat hierbij niet om een lijndienst maar om ‘naar behoefte’ gedurende de zomermaanden badgasten vanuit Groningen naar Scheveningen en Norderney te vervoeren. Zij zullen er op toezien dat de badgasten geen voorwerpen zullen meenemen waarvoor invoerrechten verschuldigd zijn. Dit verzoek gaat ook naar het Ministerie van Financiën. Als laatste deelt hij mee dat deze vluchten vanaf heden niet door de Deutsche Luft Hansa A.G. Abtlg. Küstenflug G.m.b.H. zullen worden uitgevoerd maar door de Luftdienst G.m.b.H. te Berlijn.

Afb. De Junkers F.13 met wielen.

Het Ministerie van Financiën geeft aan dat er geen bijzondere vergunning nodig is. Wel raadt men af het meer tot luchtvaartterrein te verklaren voor algemeen verkeer. Daarmee wordt ook goederenverkeer toegelaten, wat uit douaneoogpunt niet gewenst is. Ook de burgemeester van de gemeente Haren, tot wiens grondgebied het Paterswoldsemeer behoort, heeft geen bezwaar. Op 12 juli stuurt het Ministerie van Waterstaat aan de Luftdienst G.m.b.H. een brief met daarin de voorlopig toestemming en een aanvraagformulier. De vluchten mogen beginnen onder voorwaarde dat er een WA-verzekering wordt afgesloten, vertrek en aankomsttijden van vliegtuigen worden doorgegeven aan de Berichtendienst op Schiphol en de uren van vertrek en aankomst worden verstrekt aan de Inspecteur der invoerrechten en accijnzen te Groningen. Dit alles in afwachting van de definitieve vergunning.

Replica Junkers F13 met wielen. Bouwjaar 2016 Geregistreerd bij DIMOR Aero (Suisse) GmbH. Gezien tijdens het Fête Aérienne Le Temps Des helices 2019 (Luchtfestival – De tijd van de propellers). Aerodrome de Cerny-La-Ferté-Alais, Cerny, Frankrijk. Foto: Alan Wilson, 9 juni 2019. Bron: Flickr.

Geheime activiteiten
Wat voor een maatschappij is de Luftdienst GmbH eigenlijk geweest? Met het ingaan van de wapenstilstand op 11 november 1918 komt er een einde aan de Eerste Wereldoorlog. Pas op 28 juni 1919, met het vredesverdrag van Versailles, is de oorlog formeel beëindigd. In dit verdrag, dat uit 15 delen bestaat, worden diverse overeenkomsten bepaald. Deel 5 regelt de ontwapening van Duitsland. Als verliezende partij krijgt het beperkende maatregelen en verboden opgelegd door de geallieerden. Zo mag er een beroepsleger zijn van maximaal 100.000 man, de generale staf moet verdwijnen, het grootste deel van de vloot wordt in beslag genomen. Duitsland mag geen oorlogsschepen bezitten groter dan 10.000 ton en mag ook geen luchtmacht bezitten. Alle bestaande militaire vliegtuigen en onderdelen moeten worden vernietigd. Dit alles wordt door Duitsland als een zware vernedering ervaren. Zij spreekt dan ook van “het dictaat van Versailles”.

Spoedig ontstaan geheime activiteiten op het gebied van de bewapening en blijkt de handhaving door de geallieerden van dit verdrag in de praktijk een moeilijke opgave. Begin 1923 begint Kapitän zur See Walter Lohman in het volle vertrouwen van zijn Marine chef Admiraal Behncke marineschepen te verkopen die eigenlijk, volgens het verdrag, verschroot dienen te worden. Met het verdiende geld worden de geheime activiteiten gefinancierd en ondergebracht in allerlei firma’s. Zo wordt in 1925 de “SEVERA” (Seeflugzeug-Versuchsabteilung) G.m.b.H. opgericht om voor de marine nieuwe vliegtuigen te beproeven en piloten te trainen. In een later stadium worden ook luchtfoto's van strategische plaatsen in het buitenland gemaakt. (Dat geeft te denken.... Red.) De vliegtuigen van deze organisatie zijn o.a. gestationeerd op het vliegveld van het eiland Norderney en die van de havenstad Kiel-Holtenau.

Grand hotel-restaurant Kaiserhof op Norderney, circa 1929..

Een journalist van het Berliner Tageblatt komt medio 1927 achter deze activiteiten en schrijft er een artikel over. Er ontstaat een schandaal, er worden vragen gesteld in het parlement met als gevolg een rel, de zogenaamde "Lohman affaire”. Het gevolg is het ontslag van de defensie minister. De geheime activiteiten worden echter niet gestaakt maar gaan gewoon door. Wel neemt de overheid verschillende maatregelen om de gevolgen te verbloemen. Zo krijgt de onderneming SEVERA in 1929 een andere naam, n.l. “Küstenflugabteilung" en wordt ondergebracht bij de Deutsche Luft Hansa A.G. Maar de Luft Hansa heeft al zo’n afdeling en dus wordt besloten de naam SEVERA te wijzigen in "Luftdienst G.m.b.H ”.

Om de dekmantel te vervolmaken gaat deze "onderneming” ook commerciële vluchten organiseren zoals badgasten vervoeren van en naar Norderney.       

Maar op het Paterswoldse meer blijft het stil. Er komen die zomer geen watervliegtuigen naar het meer.

En verder…..
...... wordt op 23 mei 1931 de Gemeentelijke luchthaven Eelde geopend en begint een jaar later, op 11 augustus 1932, de eerste buitenlandse lijndienst met het eiland Borkum. Deutsche Verkehrsflug A.G. doet dat met een Messerschmitt M.18b. Ze vervoert drie Berlijnse dames komende van Scheveningen!

Vijf dagen later landt op Eelde een Junkers van de Luftdienst G.m.b.H. komende van Norderney met twee passagiers. Een jaar later wordt in de zomer opnieuw de lijndienst Eelde-Borkum hervat. Van 1 juli tot en met 4 september zullen vier diensten (1 dienst is 1 retour) per dag worden gevlogen. Ook de KLM doet mee. Zij vliegt één dienst, de Deutsche Luft Hansa, waarin de Deutsche Verkerhrsflug A.G. ondertussen is opgegaan, de andere drie. De KLM dienst sluit aan op de binnenlandse lijndienst van Eelde, Amsterdam, Rotterdam, Heemstede, Vlissingen naar Knokke-De Zoute.
Met de Luft Hansa kan men met de baddienst via Borkum verder vliegen naar de eilanden Norderney, Langeoog naar Wangerooge. Eelde-Borkum kost retour 12 gulden, enkele reis 9 gulden. Kunnen we ook deze zomer toch nog naar het strand………. (1929, Red).