Gepost door: Harm Hillinga | Datum: 9 april 2025.
Westerwolde
Overzicht
Als we het over Westerwolde hebben, moeten we er rekening mee houden dat het woord Westerwolde drie betekenissen kan hebben. In de eerste plaats hebben we het dan over de streek Westerwolde en in de tweede plaats over de gemeente Westerwolde. Tenslotte kennen we ook nog het Waterschap Westerwolde. De gemeente is ontstaan op 1 januari 2018, als meerdere kleinere gemeenten worden samengevoegd. De huidige gemeente bestaat ui 21 dorpen: Agodorp, Barnflair, Bellingwolde, Blijham, Boertange, Jipsingboertange, Klein-Ulda, Morige, Oudeschans, Over de Dijk, Rhederbrug, Sellingen, Ter Apel, Ter Apelkanaal, Veelerveen, Vlagtwedde, Vriescheloo, Wedde, Wedderheide, Wedderveer en deels Zandberg.
De streek Westerwolde ligt rondom de beken van de Ruiten-Aa, de Mussel-Aa en de Westerwoldse Aa. Het gebied wordt in de 18e eeuw ook wel Woldingen of Westwoldingen genoemd, de inwoners Westwoldingers. Ten westen en ten zuiden van Westerwolde liggen de Groninger Veenkoloniën, ten noorden het Reiderland en ten oosten het Eemsland in Duitsland. De oude dorpen Ter Apel, Sellingen, Vlagtwedde, Onstwedde, Wedde en Vriescheloo en het later gestichte Alteveer (ten noorden van Stadskanaal) horen bij deze voormalige heerlijkheid[1]. Bellingwolde en Blijham hebben een afzonderlijke heerlijkheid gevormd, die vanouds sterke banden heeft gehad met het Oldambt. Het vestingdorp Bourtange, gesticht in 1593, heeft eerder onder het gezag van de Staten Generaal gevallen.
De streek Westerwolde ligt binnen de groene lijnen. Het roze gebied (huidige gemeentes Stadskanaal, Vlagtwedde en Bellingwedde) klopt niet meer. Alle andere lijnen/gebieden wel. Kaart/tekening dateert van 12 augustus 2013. De auteur is 'Grönneger 1 Zoekertjes', een Groninger die bepaalde onderwerpen publiceert op Wikipedia. Licentie Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported licentie.
Het beekdal van de Westerwoldse Aa, bestaande uit de Mussel Aa en de Ruiten Aa, is ontstaan na de laatste ijstijd. Vanaf zo’n 6000 v.Chr. is er op de hoger gelegen zandruggen bewoning geweest. Vanaf 5000 v.Chr. ontstaan er grote veengebieden. De nederzettingen raken hierdoor geïsoleerd, maar toch blijft de streek lang bewoond tot ± 200 v.Chr. Er zijn urnenvelden en grafheuvels uit die tijd gevonden. In de Middeleeuwen, vanaf 600-700 n.Chr., is het opnieuw bewoond. Vanaf die tijd heeft zich een kleinschalig esdorpenlandschap ontwikkeld, vooral langs de Ruiten Aa. De kerkdorpen Vriescheloo, Wedde, Onstwedde, Vlagtwedde en Sellingen staan omstreeks 1150 op de kaart. Later ontstaan aan de randen een heide ontginning landschap. In het noordoosten ligt een stuwwal, de Onstwedder Holte. In de zuidpunt vormt het klooster Ter Apel een cultuurhistorisch ankerpunt.
De beek krijgt ook telkens een andere naam. Het ene moment heet hij Ruiten Ae en een paar stappen verder wordt hij de Mussel Ae genoemd. Op de foto zie je een houten bruggetje, is deze nog wel betrouwbaar om er overheen te lopen? We wagen het en zien dat dit best meevalt. Aan de andere kant van het bruggetje heet het water ineens Westerwoldse Ae. Kijk je verder dan heb je ook nog piepkleinde zijstroompjes, het Oosterholtsdiep, de Oude Loop en het Veeldiep. Ze hebben allemaal een prachtige gemeenschappelijke noemer met oevers overwoekerd door riet, prachtige wilde bloemen en kruiden.
De westgrens van deze vroegere heerlijkheid door de uitgestrekte veengebieden wordt vastgesteld in 1615. Dit wordt de Semslinie genoemd. Door de vaststelling van deze grens kan de ontginning van de veengebieden beginnen en is de Kanaalstreek ontstaan. De nieuwe nederzettingen Stadskanaal en Musselkanaal worden echter tot de Veenkoloniën gerekend. Bourtange aan een oude verbindingsweg tussen deze streek en Duitsland. Westerwolde is samen met het Reiderland de meest oostelijke streek van Nederland. Het ligt grotendeels ten oosten van 7° oosterlengte.
Westerwolde is altijd van strategisch belang geweest. Eind 16e eeuw krijgt het uitgestrekte en slecht toegankelijke Bourtanger Moor een militaire functie in de strijd tegen Spanje. Leidijken en schansen vormen een verdedigingslinie langs de grens van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588 – 1795).
Staatkundige kaart van Groningen en Ommelanden voor 1795 (Franse inval van de Nederlanden), met daarop afgebeeld de interne grenzen van de kwartieren en onderkwartieren, indicatie van de grenzen van het voormalige Reiderland, de belangrijkste plaatsen en waterwegen in de 17e en 18e eeuw, de kustlijn van de Dollard in 1520 (grootste omvang), en geeft in tekst belangrijke historische staatkundige gebeurtenissen weer. Auteur: NLBerendsen, 19 october 2018. Licentie: Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International license.
Gemeente Westerwolde
De gemeente Westerwolde is gevormd door de voormalige gemeenten Bellingwedde en Vlagtwedde. De gemeente telt 25.841 inwoners op 1 juli 2021[ 2]. De gemeentehuizen van deze voormalige gemeenten in Sellingen en Wedde doen beide dienst als gemeentehuis van de huidige gemeente. De gemeente ligt voor het grootste deel in de streek Westerwolde, maar is minder groot dan de streek.
Een Westerwoldse boerderij. Grote boerderij met voorhuis dat even breed is als de schuur en met bakhuis aan de Borgerweg 3 in Ter Borg bij Vlagtwedde. Foto: Hardscarf, juni 2011. Rijksmonument nr. 37460. Licentie: Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported licentie.
De naam Westerwolde
Er bestaan verschillende definities van de naam Westerwolde.
Kaart van de provincie Groningen waarop ingetekend het landschap naar de geschiedenis.
Westerwolde wordt voor het eerst in de negende eeuw vermeld als ‘Westerwalde’, daarna vermoedelijk in 1056 als ‘Wesderewalde’ of ‘Wesderwalde’. De naam met de uitgang -wolde geeft aan dat het oorspronkelijk om een 'uitgestrekt, ongeëxploiteerd’ bos of 'wildernis' gaat, dat ten westen van het kerngebied van de regio heeft gelegen. Dit kerngebied wordt gevormd door het gouw Agradingo[3] aan de rivier de Eems bij Meppen (Dld). Mogelijk zijn de eerste middeleeuwse kolonisten uit dit gebied gekomen.
Een van de kapitale boerenwoningen aan de Hoofdweg in Bellingwolde. Villaboerderij, gebouwd in 1906 in een Eclectische stijl met Neo-Classicistische en Art Nouveau elementen. In de top een driehoekig venster waaronder twee beelden van de godin Ceres (godin van de landbouw). Foto: Parsifal, 2000. Licentie: Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Nederland licentie. Rijksmonument nr. 520891. Het Rijksmonument staat aan de Hoofdstraat 245.
Geschiedenis
In Westerwolde zijn veel archeologische vondsten gedaan. In de naburige veenkoloniën zijn zoals bij Hoetmansmeer[4] voorwerpen gevonden uit de Midden Steentijd tot ongeveer 6000 jaar voor het begin van de jaartelling. Daarna begint de veenvorming in dit gebied en worden de mensen verdreven. Westerwolde is daarentegen bewoond gebleven tot ongeveer 200 jaar v.Chr. Er zijn veel urnenvelden en restanten van grafheuvels ontdekt. De jongste graven met urnen uit die tijd zijn zeer goed geconserveerd gebleven doordat ze vermoedelijk vrij kort na aanleg door het veen zijn overgroeid. Westerwolde is waarschijnlijk weer bewoond geraakt rond 600 - 700 na het begin van de jaartelling. Uit die tijd zijn weer graven met urnen gevonden. Ook is er bij de Hasseberg[5] een veenbrug gevonden uit die tijd. De bevolking stamt dan waarschijnlijk uit het oosten, het Eemsgebied (Dld).
Westerwolde is daarna lange tijd een sterk geïsoleerde streek geweest. Het heeft als een wig in het grootste moerasgebied van West-Europa gelegen, het Bourtangerveen. Desondanks heeft het in de Middeleeuwen wel tot het stamhertogdom Saksen behoord, aan de andere kant van het veengebied. De streek is aanvankelijk in leen bij de Abdij van Corvey[6] (nabij Höxter) van waaruit de kerstening van het gebied wordt opgezet. Dit klooster heeft een nevenvestiging in Meppen (Dld) gehad, die hier een centrale rol in heeft gespeeld. De naam Westerwolde is ook alleen te begrijpen vanuit de historische band met Corvey en later Münster en Osnabrück. In Groningen ligt de streek in het oosten, maar vanuit Duits perspectief ligt het een gebied in het westen.
Plaat '036av-036br' uit de Atlas Ortelius van Abraham Ortelius (1527-1589). Oorspronkelijke druk is uit 1571, aanvullingen uit 1573, 1579 en 1584. Complete geschiedenis van dit werk. Op deze kaart wordt Noord-Oost Nederland getoond. De Atlas Ortelius is de eerste ‘moderne’ wereldatlas. Abraham Ortelius maakt zijn Theatrum orbis terrarum aan het eind van de zestiende eeuw in Antwerpen. Ortelius laat een aantal bestaande kaarten opnieuw tekenen in een standaardformaat en geeft ze uit als boek. Ook hier zien we de streek Westerwolde aangegeven, dit keer in de kleur roze. Licentie: Publiek Domein.
| De stad Groningen laat eind veertiende eeuw van zich horen door in 1478 de Addinga’s te verdrijven. Er heerst grote opluchting, maar de zelfstandigheid van Westerwolde is nu voorgoed verdwenen. De streek wordt een heerlijkheid en dat betekent dat iedereen nu moet luisteren naar de nieuwe heer in Wedde. Bovendien is er regelmatig oorlogsgeweld als weer een andere partij zijn oog heeft laten vallen op de strategisch gelegen landstreek. Uiteindelijk wordt Westerwolde een Generaliteitsland onder ‘landsheerlijk gezag’ binnen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588 - 1795). Groningen weet ondertussen in 1619 het leen over Westerwolde te kopen. In 1765 gaat, door het graven van het Stadskanaal, Westerwolde voorgoed veranderen én wordt het steeds meer ontsloten. Er ontstaan nieuwe woonkernen aan de rand van het landschap. |
De band met Corvey heeft ervoor gezorgd dat Westerwolde kerkelijk tot het bisdom Osnabrück heeft behoord, bestuurlijk echter onder het Prinsbisdom Münster.
Dit geeft Westerwolde in de tweede helft van de Middeleeuwen weer in leen aan het geslacht Addinga dat zijn land is kwijtgeraakt door het oprukken van de Dollard. Deze heren bouwen het slot te Wedde en voeren een hardvochtig bewind. De bevolking van Westerwolde komt daar in de 15e eeuw tegen in opstand.
In 1530 komt het gebied in handen van de Hertog van Gelre, die het in leen geeft aan Berend van Hackfort[7], maar al in 1536 wordt het na een slag bij Heiligerlee veroverd door de troepen van Keizer Karel V's Friese stadhouder Schenk van Toutenburg[8]. Als beloning schenkt Karel V Westerwolde als persoonlijk leengoed aan de stadhouder, wiens nakomelingen het in 1561 doorverkopen aan stadhouder Jan van Ligne, graaf van Aremberg[9].
In 1593 verovert Willem Lodewijk van Nassau (13 maart 1560 – 31 mei 1620) het gebied voor de Staten-Generaal. Nakomelingen van de Addinga's, de familie Lewe[10], proberen tevergeefs hun rechten terug te krijgen. Arembergs nakomelingen besturen het landschap aanvankelijk op afstand, maar verkopen Westerwolde in 1617 aan de doopsgezinde koopman Willem van Hove. De bevolking weigert Van Hove te huldigen. Als partijganger van Oldenbarnevelt moet hij ten slotte naar Friedrichstadt uitwijken. In 1619 verkrijgt de stad Groningen het landje in eigendom. Formeel is Westerwolde dan een Generaliteitsland[11], maar feitelijk wordt het door de stad beheerst.
Halverwege de zeventiende eeuw doet de bisschop van Munster, Bernard van Galen (Bommen Berend), tot tweemaal toe een poging om zijn rechten weer geldend te maken, maar na het mislukte Beleg van Groningen moet hij zich definitief bij het verlies neerleggen in 1671. De geïsoleerde positie verdwijnt als het Bourtangerveen wordt ontgonnen vanaf de 17e tot in de twintigste eeuw.
Rond 1970 zijn er plannen om van Westerwolde één groot militair oefenterrein te maken. Mede door protesten van de boerenbevolking is daarvan afgezien.
Kaart of landtafereel der provincie van Groningen en Ommelanden full.jpg, waarbij de witruimtes tussen de 4 kaartbladen zoveel mogelijk zijn weggehaald. Kaart: Theodus Beckeringh (1712-1790). Kaart: 1781. Originele naam: Beckeringhkaart of Borgenkaart. Eigenlijke naam: "Kaart of landtafereel der provincie van Groningen en Ommelanden verdeelt in deszelfs byzondere quartieren, districten en voornaamste iurisdictien: beneffens de Heerlykheid Westerwolde". Licentie: Publieke Domein.
Esdorpenlandschap
De ruggengraat van het landschap van Westerwolde is vanouds een esdorpenlandschap, met op de hogere zandruggen akkercomplexen die worden bemest met schapenmest. Deze schapen grazen op de hei en overnachten in de potstal. De daar opgehoopte schapenmest wordt gemengd met plaggen en op de es gebracht. Sommigen esdorpen ontwikkelen een soort dochterdorpen, de zogenaamde essenzweemdorpen. Smeerling[12], dat een beschermd dorpsgezicht is, en Ter Maarsch[13] zijn hier een voorbeeld van. Langs de riviertjes en beekjes hebben de hooi- en weilanden gelegen. Bij Onstwedde, de Onstwedder Holte[14], en bij Sellingen, de Hasseberg[15], liggen morenes[16] uit het Drenthestadium van de op een na laatste ijstijd, het Saalien[17]. Bij Sellingen bevindt zich een boscomplex waarin zich nog een paar restanten bevinden van het vroegere heidelandschap. Tevens is daar een zandafgraving en ook zijn er langs de Ruiten-Aa enkele rivierduintjes zoals bij Ter Wupping[18]. Bij Smeerling ligt het Metbroekbos, een voor Nederlandse begrippen erg oud bos. Het Metbroekbos is een 16 hectare groot bos in het natuurgebied Dal van de Ruiten Aa van de vereniging Natuurmonumenten in de gemeente Westerwolde. Het is een loofbos, dat vooral bestaat uit zomereiken, beuken, esdoorns, zachte berken en essen en afgewisseld wordt door grasland. Het is een van de oudste bossen van Groningen. Het Metbroekbos wordt voor het eerst genoemd in 1686. De naam komt van een samenstel van meed of made ("maaien" of "landmaat") en broek (moerasbos). Oorspronkelijk was het bos veel groter. Hoewel het Metbroekbos soms 'oerbos' wordt genoemd, stammen de oudste bomen in het huidige bos pas uit de 18e eeuw.
Bij Wedde ligt Wessinghuizen met de Geselberg waar tussen 1587 en 1597 vele mensn ter dood zijn gebracht, vermeende heksen. Entgen Luyten is in 1674 het laatste Nederlandse slachtoffer van de heksenvervolgingen. Een gruwelijke periode is dan voorbij.
De Wedder Burcht uit de veertiende eeuw is weer omgeven door een heuse slotgracht met een ophaalburg zoals dat vroeger ook is geweest. De gracht en de brug hebben lange tijd de vijand tegen moeten houden, want rond de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) is dat echt nodig. Later komt Bommen Berend langs en logeert hij in de burcht om daarna de stad Groningen te bombarderen.
De riviertjes en beekjes hebben hun water afvoerende functie verloren door de aanleg van kanalen als het Mussel-Aa-kanaal en het Ruiten-Aa-kanaal. Grootschalige ruilverkavelingen hebben veel kenmerken van het esdorpenlandschap doen verdwijnen. Het landschap is daardoor opener geworden. Sinds de jaren negentig maakt het gebied waardoor de Ruiten-Aa stroomt deel uit van de ecologische hoofdstructuur van Nederland, waardoor veel gronden verworven zijn door natuurbeschermingsorganisaties als Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten. Ook is er op bepaalde terreinen aan natuurbouw gedaan.
De Ruiten-Aa bij het Metbroekbos en het Eemboerveld bij Smeerling. Foto: Roepers, 22 april 2004. Licentie: Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported licentie.
Streekdorpenlandschap
In het noorden van Westerwolde bevinden zich streekdorpen als Bellingwolde en Vriescheloo. Deze dorpen liggen op de grens van de zandgronden van Westerwolde en de klei van de Dollardpolders. Vanuit deze dorpen is steeds verder land gewonnen op de Dollard als dit hoog genoeg wordt voor de landbouw door het opslibben. Dat gebeurt door middel van opstrekkende verkaveling, dat wil zeggen dat het land verlengd wordt vanaf de eigen gronden met de nieuw aangewonnen polders. Hierdoor ontstaan langgerekte kavels.
De vruchtbare kleigronden zorgen voor veel meer welvaart onder de boeren dan op de zandgronden. Dit gebied vormt dan ook de overgangszone naar het Oldambt waar in de negentiende eeuw ook een standsverschil heeft bestaan tussen rijke boeren met veel grondbezit en de arme knechten. De landbouw van dit gebied neemt in de negentiende eeuw een vooraanstaande plaats in wat betreft de teelt van Engels en Italiaans raaigras[19]. Hier, op de grens van Oldambt en Westerwolde, wordt het Westerwolds raaigras (Lolium multiflorum ssp. alternativum), een voor groenbemesting veel toegepaste eenjarige grassoort, geteeld. Blijhamster boeren hebben vermoedelijk zaad van Italiaans raaigras van de toenmalige burgemeester Borgesius van Oude Pekela (1860-1880) gekregen. Hiervan wordt al in het jaar van uitzaai zaad gewonnen en zo wordt geselecteerd naar het éénjarige type. De Winschoter tuinders kopen het zaad van de boeren en verhandelen dat onder de naam Westerwolds raaigras.
De ruilverkavelingen van de jaren zestig hebben het landschap nog grootschaliger gemaakt. De opstrekkende verkaveling is daardoor geheel verdwenen.
In het zuidoosten van de provincie Groningen kun je heerlijk wandelen in een stille, rustige omgeving. Er liggen graspaden en oude houtwallen langs de meanderende beekjes zoals genoemd in de tekst: de Ruiten Aa en de Mussel A. In de beekdalen is het genieten van de prachtige vergezichten met geurende bloemen en zie je nog het boerenland zoals dat er in het verleden heeft uitgezien.
Ontginningslandschap
Vanaf de negentiende tot ver in de twintigste eeuw zijn de heidevelden en veengebieden van Westerwolde ontgonnen. De aanleg van het Mussel-Aa-kanaal[20] en het Ruiten-Aa-kanaal[21] is hier een stimulans voor geweest. Hierdoor kunnen de middelen om de onvruchtbare velden te bemesten worden aangevoerd en de landbouwproducten worden afgevoerd. Ook de Stoomtramweg Maatschappij Oostelijk Groningen (1915-1948) heeft hier een rol in gespeeld.
Maar de grootste rol in het ontstaan van het ontginningslandschap van Westerwolde is weggelegd voor de werkverschaffing. Vele werklozen hebben van de jaren twintig tot de jaren vijftig van de twintigste eeuw met de hand vele gronden ontgonnen. Hierop ontstaat het ontginningsland dat gekenmerkt wordt door rationele verkaveling en openheid. Hierin liggen dorpen als Hebrecht [22]en Harpel[23]. Met name bij Sellingen zijn in de jaren dertig tot en met de jaren vijftig van de twintigste eeuw bossen geplant op de heidevelden. Hier liggen de bossen met de grootste omvang van Westerwolde, de 600 ha grote Sellinger bossen. Direct ten zuiden ervan liggen de bossen van Ter Borg waar een 35 ha groot restant van de voormalig uitgestrekte heidevelden bewaard is gebleven. Het is meteen wel het grootste heidegebied van de provincie Groningen.
Wandelen in het dal van de Ruiten Aa loop je zo een natuurgebied binnen. Een stukje over het fietspad en daarna over een graspad. Het is wel verstandig om je laarzen mee te nemen, want het gras kan hier heerlijk zompig zijn. Je loopt vervolgens langs graslanden, beekdalen en bossingels. De beek, de Ruiten Ae, zie je hier al sinds 1327 door het beekdal stromen. Denk niet dat je alleen bent, het is schrikken als sommige vogels, zoals fazanten en reigers, plotselijk uit het rietgras omhoog schieten de lucht in.
Dialect
In Westerwolde wordt het Westerwolds, een Groningse variant van het Nedersaksisch, gesproken. In tegenstelling tot het overgrote deel van de provincie Groningen is er nooit Fries gesproken en heeft het altijd een Saksisch karakter gehad. Dat komt tot uitdrukking in woorden als ‘nich’ in plaats van ‘nait’ voor ‘niet’ en ‘Jawol’ voor ‘ja’. Het officiële Westerwolds is zeer sterk verwant aan het Nedersaksisch dat in het Eemsland en Oost-Friesland gesproken wordt. Tegenwoordig heeft het zich aan het Gronings aangepast en verdwijnt dit Westerwoldse taaleigene langzamerhand.
De streek heeft van oudsher een sterk protestants karakter, dit in tegenstelling tot de omliggende gebieden.
Het klooster te Ter Apel, mag je niet missen.
Economie
Westerwolde is grotendeel agrarisch georiënteerd. Er zijn aanvankelijk veel gemengde bedrijven geweest, maar er heeft zich veel specialisatie voorgedaan waarbij veelal gekozen is voor akkerbouw. De belangrijkste akkerbouwgewassen zijn suikerbieten en aardappels. Ook wordt er graan verbouwd. Eind twintigste, begin eenentwintigste eeuw zijn veel agrarische bedrijven gestopt.
Tegenwoordig wordt de streek geleidelijk aan verder ontwikkeld voor het toerisme. Een probleem hierbij is dat Oost-Groningen bij veel Nederlanders een wat negatieve klank heeft als een afgelegen en saai gebied. De rust en ruimte van het landschap zijn de sterke punten. Het dorpje Bourtange trekt inmiddels duizenden toeristen door de gereconstrueerde vesting. Het Ruiten-Aa-kanaal is voor de pleziervaart weer bevaarbaar gemaakt. Bij Vlagtwedde is het vakantiebungalowcomplex Parc Emslandermeer[24] gerealiseerd. Ook het recreatiegebied rond Wedde, de Wedderbergen[25], en Sellingen, De Barkhoorn[26], zijn van belang.
Een kanon in de vesting Boertange.
Noten:
1 Een heerlijkheid is het grondgebied waarbinnen de heer het recht heeft om in eigen naam het publiekrechtelijk gezag over alle inwoners uit te oefenen. Niet de grond of het domein primeert, wel het recht, dat wil zeggen: een immaterieel goed. Grotere heerlijkheden kunnen wel land worden genoemd. De centrale persoon van de heerlijkheid is de eigenaar van die rechten: de heer, vrijheer of erfheer (of vrouwe, vrijvrouwe of erfvrouwe). Het Latijnse woord voor heer, dominus, wordt ook wel gebruikt. De heren fungeren als leenman van een hogere heer. Deze hogere heer kan een hoge edelman zijn, die zelf weer als leenman optreedt namens een koning of keizer.
2 CBS
3 De Agradingau, ook wel Agradingo of Agredingo, is een district in het vroegmiddeleeuwse Saksen (Dld) met het centrum Meppen aan de monding van de Hase in de Eems. Naast Gaue hebben de Saksische Gaue Lerigau in het oosten gelegen en Hasegau in het zuiden en de Friese Gau Emsgau in het noorden.
4 Hoetmansmeer is een gehucht in de gemeente Pekela, de naam van een voormalig veenmeer en van een aldaar aangelegd bosgebied van Staatsbosbeheer, gelegen in de provincie Groningen (Nederland).
5 De Hasseberg (In Duitsland Hasselberg) is het op een na hoogste punt van de Nederlandse provincie Groningen. De Kardingeberg nabij het sportcentrum Kardinge in Groningen) is circa 32 meter hoog. De Hasseberg ten oosten van Sellingen is 14,2 meter + NAP en ligt ongeveer 2 km ten oosten van die plaats in de gemeente Westerwolde. De heuvel ligt op Nederlands grondgebied. Net achter de top ligt de Duitse grens. Een deel van de heuvel is afgegraven bij de vervening.
De heuvel is een natuurgebied.
6 Corvey (ook Corvei, Korvei, Korvey; lat. Corbeia nova in tegenstelling tot Corbeia antiqua (Corbeia gallica); Middel-Nederduitse Corveyge (15e eeuw) [Een 1]) is een voormalige benedictijnenabdij direct aan de Wezer in het huidige stedelijk gebied Höxter in Noordrijn-Westfalen. Corvey is een belangrijk Karolingisch klooster geweest en het heeft een van de meest waardevolle bibliotheken van het land. De abdij heeft talrijke bisschoppen voortgebracht. Het gebouw staat er nog steeds en staat op de lijst van Werelderfgoed.
7 Berend van Hackfort (circa 1477 - 22 maart 1557) is een Nederlandse edelman en legeraanvoerder geweest van het hertogdom Gelre tijdens de strijd tegen keizer Karel V. Na de dood van zijn vader Jacob IV van Hackfort erft Berend de landgoederen Hackfort en Herxen, terwijl Vorden naar zijn broer Hendrik gaat. Na de dood van Hendrik in 1513 krijgt Berend alsnog Vorden in handen.
8 Georg Schenck van Toutenburg (Duits: Georg Schenk von Tautenburg) (Windischeschenbach 1480 – Vollenhove 2 februari 1540) is een Duitse edelman, die carrière heeft ge maakt in het bisdom Utrecht en uiteindelijk stadhouder wordt in de noordelijke gewesten. Georg Schenk komt in 1496 mee in het gevolg van Frederik van Baden, die dat jaar bisschop van Utrecht wordt. In zijn dienst brengt hij het tot drost van Vollenhove. In 1521 volgt hij Wilhelm van Roggendorf op als stadhouder van Friesland. Later wordt hij ook stadhouder van Overijssel, Drenthe en Groningen.
9 Jan van Ligne (Frans: Jean de Ligne) (ca. 1525 – gesneuveld bij Heiligerlee, 23 mei 1568) is van oorsprong baron van Barbençon in het graafschap Henegouwen (Zuidelijke Nederlanden). Door zijn huwelijk wordt hij rijksgraaf van Arenberg (daarom wordt hij ook soms Arenberg of Aremberg genoemd).
10 Lewe (ook: Lewe van Aduard, Lewe tot Aduard, Lewe van Middelstum, Lewe tot Asinga en Lewe van Nijenstein) is een Nederlands adellijk jonkergeslacht uit de Nederlandse provincie Groningen. De bewezen stamvader van de familie is Geert Lewe die vanaf 1352 als burgemeester van Groningen wordt vermeld. In later eeuwen verspreiden de familieleden zich over de Ommelanden waar zij als hoofdelingen en jonkers op borgen van de regio wonen en aan welke enkele takken hun toenaam ontlenen.
11 Generaliteitslanden zijn gebieden geweest die in de tijd van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden onder gezag van de Staten-Generaal vallen. Het bestuur wordt uitgeoefend door de Raad van State.
12 Smeerling (Gronings: De Smilke) is een plaats in de gemeente Stadskanaal aan de Ruiten Aa. Hij ligt aan de N365 ten westen van Vlagtwedde. Smeerling bestaat uit acht verspreide Westerwoldse boerderijen die samen een beschermd dorpsgezicht vormen.
13 Ter Maarsch is een buurtschap gelegen tussen Onstwedde en Stadskanaal. Langs de buurtschap loopt de beek "het Pagediep", in het dialect Poggendaip, dat "kikkerdiep" betekent. Ter Maarsch heeft het karakter van een essenzwermdorp.
14 De Onstwedder Holte is een heuvelrug in de Nederlandse provincie Groningen. De heuvelrug, bestaande uit twee heuvels, is ontstaan in het Saalien door oprukkende gletsjers. De oostelijke heuvel, pal ten noorden van Onstwedde is met zijn 12,0 meter boven NAP het hoogst. De westelijke heuvel, bij het gehucht Höchte, is iets lager (10,3 m). Aan de flank van de oostelijke heuvel ligt het Dr. Hommesbos. Dit bos is ontstaan doordat het gebied te steil en te arm is geweest voor de landbouw, daarom laten de boeren het aan zijn lot over. Iets ten zuiden van de heuvelrug ligt nog een derde heuvel, dit is een es genaamd 'Tichelberg'. Deze heuvel staat los van de Onstwedder Holte.
15 De Hasseberg (In Duitsland Hasselberg) is het op een na hoogste punt van de Nederlandse provincie Groningen. De Kardingeberg nabij het sportcentrum Kardinge in Groningen) is circa 32 meter hoog. De Hasseberg is 14,2 meter + NAP en ligt ongeveer 2 km ten oosten van Sellingen. De heuvel ligt op Nederlands grondgebied. Net achter de top ligt de Duitse grens. Een deel van de heuvel is afgegraven bij de vervening.
De naam zou afkomstig zijn van Hasje, een oude vrouw (een heks volgens sommigen) die hier heeft gewoond en, volgens de sage, 's nachts eenzame reizigers met een vuurtje heeft gelokt, zodat ze in het omringende moeras verdrinken. De heuvel is een natuurgebied.
16 Een morene is een ophoping van ongeconsolideerd puin (regoliet en gesteente), soms aangeduid als glaciale afzetting, die voorkomt in zowel huidige als vroeger door gletsjer bedekte gebieden, en die eerder is meegenomen door een gletsjer of ijskap. Morenes kunnen enorm in formaat variëren; zo zijn sommige morenecomplexen in Noord-Amerika tientallen meters hoog en kilometers lang, maar kleinere types zoals De Geer-morenes zijn slechts een paar meter hoog en meestal enkele tientallen meters lang. Ook kan in het Nederlands het sediment dat door een gletsjer wordt afgezet morene worden genoemd.
17 Het geologisch tijdvak Saalien (Vlaams: Saaliaan), ook wel Saaleglaciaal, is een etage van de serie Pleistoceen, die duurt van 238 tot 126 ka geleden. Het Saalien is de voorlaatste ijstijd (het voorlaatste glaciaal). Het wordt voorafgegaan door een warmere periode, het Oostermeer Interglaciaal en gevolgd door het Eemien. Het Saalien is de laatste etage van het Midden Pleistoceen.
Het Saalien was de laatste periode waarin het Scandinavische landijs tot in Midden-Nederland kwam.
18 Ter Wupping is een gehucht in de gemeente Stadskanaal. Ter Wupping ligt ten oosten van Onstwedde, ten westen van Veele, ten noorden van Smeerling en ten zuiden van Wessinghuizen. Aan de oostkant van het gehucht loopt de Ruiten Aa en aan de westkant het Oosterholtsdiep. De zuidgrens van het gehucht wordt gevormd door het Mussel-Aa-kanaal. Het gehucht ligt op een hoefijzervormige zandrug en bestaat uit een es met vier akkercomplexen: de Hoeven, de Tange, de Korte Akkers en de Lange Akkers. Tussen de beide uitlopers van de zandrug liggen nog vier hoogten, waarvan de Olde Goorde ("gaarde", "tuin") de grootste is. Langs de zuidrand van de Lange Akkers ligt de hoogste natuurlijke steilrand van Westerwolde: deze steekt ongeveer 3 meter uit boven het beekdal van de Ruiten Aa. Het gehucht bestaat uit een aantal boerderijen en een enkel huis.
19 Raaigras (Lolium) is een geslacht dat behoort tot de grassenfamilie (Poaceae). Het geslacht komt voornamelijk voor in Eurazië, met enkele soorten in Amerika, Noord-Afrika en Australië. Veel soorten zijn zeer voedselrijk en worden daarom gebruikt in weilanden en als hooi voor het vee. Het is het belangrijkste weidegras in Nieuw-Zeeland, waar jaarlijks 10 miljoen kilo zaad wordt geproduceerd. Ook wordt het ingezet om erosie van de bodem tegen te gaan. Sommige soorten worden beschouwd als onkruid, die een fors nadelige invloed kunnen hebben op de productie van tarwe en andere granen. Sommige soorten worden gebruikt als gazongras. Engels en Italiaans raaigras wordt ingezaaid als voedergras. Het pollen van raaigras is een van de belangrijkste veroorzakers van hooikoorts. Het stuifmeel wordt verspreid door de wind.
20 Het Mussel-Aa-kanaal loopt van Musselkanaal naar Veelerveen waar het met het Ruiten-Aa-kanaal samenkomt en zijn weg tot Bad Nieuweschans vervolgt als B.L. Tijdenskanaal. Het kanaal is anno 2005 niet meer bevaarbaar voor plezier- en beroepsvaart. De beheerder van het kanaal is het waterschap Hunze en Aa's.
21 Het Ruiten-Aa-kanaal is een kanaal in Groningen tussen Veelerveen en Ter Apel in de streek Westerwolde. Het dient voor de afwatering en is tevens bevaarbaar voor recreatievaart met een beperkte diepgang en een maximale doorvaarthoogte van 2,5 meter. Bij Ter Apel staat het kanaal in verbinding met het Ter Apelkanaal en in Veelerveen komt het samen met Mussel-Aa kanaal in het B.L. Tijdenskanaal. Het Ruiten-Aa-kanaal ligt ten oosten van het riviertje de Ruiten-Aa, waarnaar het genoemd is waarvan het grotendeels de watervoerende functie heeft overgenomen. Ter hoogte van Vlagtwedder-Veldhuis, bijvoorbeeld, onderbreekt de voedingsleiding deze beek en voert het overgrote deel van het water van de Ruiten-Aa ter hoogte van Vlagtwedde in het Ruiten-Aa-kanaal. Anno 2006 zijn er plannen om de knip in de beek ongedaan te maken en tussen de Ruiten-Aa en de voedingsleiding een kraantje te plaatsen. Het waterschap Hunze en Aa's is beheerder van het kanaal.
22 Hebrecht is een streek ten noorden van Bourtange. De streek bestaat uit twee delen, een zuidelijk deel met kleinere huizen en boerderijen, en een noordelijk deel. Dit noordelijke deel is de laatste of jongste veenkolonie in de provincie Groningen. Bijzonder daarbij is dat hier niet eerst de veenlaag is afgegraven maar dat de landbouw op het bovenveen wordt uitgeoefend.
23 Harpel (Gronings: Haarpel) is een buurtschap. Het ligt ten zuidoosten van Vlagtwedde bij het Mussel-Aa-kanaal. Harpel ligt aan de rand van Westerwolde. Oorspronkelijk is dit een dicht bebost gebied, maar in de periode dat de stad Groningen het voor het zeggen heeft in Westerwolde, vanaf de zeventiende eeuw, wordt het eikenbos op grote schaal gekapt ten behoeve van de stad. Er ontstaat zo een open gebied met voornamelijk heidevelden. Vermoedelijk zijn er in die periode wel pioniers geweest die getracht hebben er een bestaan op te bouwen, maar van permanente bewoning is pas sprake aan het einde van de negentiende eeuw.
24 Parc Emslandermeer is een vakantiepark. Het park ligt bij het dorp Vlagtwedde, in de gemeente Westerwolde. Het park is opgericht in de jaren negentig van de vorige eeuw en ging begin 2014 failliet. Op dit moment worden de huisjes verhuurd door Hogenboom en een gedeelte door Emsland Verhuur. In het park bevinden zich een subtropisch zwembad, een grote zwem- en visvijver, bootverhuur, jachthaven, restaurant Rough, een 5 holes openbare golfbaan en een 9 holes GVB baan met drivingrange, puttinggreen en oefenholes.
25 De Wedderbergen is een recreatiegebied. De Wedderbergen is een gebied met stuifduinen, ontstaan in de middeleeuwen door ontbossing en overbegrazing. Langs het gebied meandert de Westerwoldse Aa. Al in de 19e eeuw wordt het gebied voor recreatieve doeleinden gebruikt. Vanuit Winschoten is het toentertijd per tram naar Wedderveer te bereiken. In de 20e eeuw is de recreatieve functie verder uitgebreid door de aanleg van een zwembad, een speeltuin, een kampeerterrein, en een paviljoen met terras. Thans is het een grootschalig recreatieterrein van ongeveer 60 hectare met een bungalowpark, een camping en een recreatieplas in een beboste omgeving. In het recreatiegebied staat ook de poldermolen de Wedder Marke.
Een onderdeel van het park is het Weddermeer. In de 18e eeuw is er een meerstal geweest, dat eveneens Weddermeer werd genoemd. Een meerstal is een natuurlijk gevormde plas in actief, levend hoogveengebied. Een meerstal vormt zich door de groei van een hoge veenbult in de naaste omgeving, die zijn water loost op een lagere, vaak zanderig gebleven plek. Vaak, maar niet altijd, wordt het water uit het hoogveen via meerstallen en vervolgens door veenriviertjes afgevoerd.
26 De Barkhoorn is een recreatiegebied ten westen van Sellingen. Het recreatiegebied bestaat uit o.a. een kampeerterrein en een verwarmd openluchtzwembad. Zwembad De Barkhoorn is vier keer uitgeroepen tot mooiste zwembad van de provincie Groningen. De gemeente Westerwolde beschikt naast De Barkhoorn ook nog over een tweede zwembad, Moeskesgat in Ter Apel.
Geraadpleegde bronnen en referenties:
- Wikipedia, Westerwolde (streek), (gemeente) geraadpleegd 5 april 2025.
- Gearchiveerde versie van de geschiedenis van Westerwolde, geraadpleegd, 26 januari 2022.
- J.E. Muntinga, Het landschap Westerwolde, een landbouwkundige studie, Groningen, 1945.
- H. Gras, Bronnen voor de geschiedenis van Westerwolde, 1991-1998.
- Canon van Nederland, Westerwolde.
