Gedurende de jaren dat ik met mijn ouders in Nieuwe Statenzijl heb gewoond, is de streek veel gezelliger dan nu en er staan er ook meer huizen. Onze boerderij staat op het land links op de onderstaande foto. De Westerwoldsche Ae is in die tijd een smerig en stinkende rivier. Grote dode vissen drijven richting de sluizen en het water is zwart en ‘drabbig’ door de lozing van fabrieken in Nieuwe Schans en de Pekela’s. Jaren later is de rivier sterk veranderd in een schone visrijk watergebied.

 

De Westerwoldse Aa (ook: Westerwoldsche Aa of kortweg Aa) is een rivier in Westerwolde en het Oldambt. De rivier wordt gevormd uit de riviertjes of beken Mussel Aa en Ruiten Aa die bij Wessinghuizen samenvloeien. De stroom loopt verder in de richting van de Dollard. Bij De Bult neemt de rivier het water van de zijstroom Pekel A op, die op zijn beurt weer in verbinding staat met de Rensel en het Winschoterdiep. In het gedeelte ten noorden van Bad Nieuweschans vormt de Westerwoldse Aa de rijksgrens tussen Nederland en Duitsland.

In de middeleeuwen wordt de benedenloop van de Westerwoldse Aa, die door het landschap Reiderland heeft gelopen, de Reider Ae genoemd. Deze rivier heeft langs Beerta en Nieuw-Beerta gelopen, en vervolgens tot aan de Punt van Reide, waar hij vervolgens uitmondt in de Eems. De grens tussen Westerwolde en Reiderland heeft ter hoogte van Blijham gelegen[5].

 

De Westerwoldse Ae bij Wissinghuizen. Eigen verzameling. Originele bron onbekend.

Ten gevolge van de inbraak van de Dollard verlegt de loop van de Aa zich in de vijftiende eeuw naar het oosten, waardoor Bellingwolde landerijen aan beide kanten van de rivier heeft gekregen. Rond 1500 maakt men onderscheid tussen de Olde Ae en de nieuwe rivierbedding bij Hamdijk, die men toen eveneens Reijder Ehe heeft genoemd. De nieuwe stroomgeul zet zich voort in de richting van het huidige Nieuweschans. Sinds het begin van de 17e eeuw wordt hier gesproken over de Bellingwolder Ae of Billingewoltster Ae. Een bericht uit 1620 stelt dat de Reyder Aa voortaan Westerwoldsche Aa heet.[1] De naam Westwolder Aa vinden we eveneens op de kaart van Drenthe die Cornelis Pijnacker in 1634 heeft gepubliceerd. Een getekende kaart uit 1686 spreekt over ‘de Riviere de Aa comende van Westerwolde ende genaempt de Westerwoldische of Mussel Aa’.[2] De meeste documenten spreken kortweg over de Aa of Ae[5].

 

Kaart van de landen gelegen ten zuiden van de Dollard: Westerwolde, Reiderland, Bourtange enzovoort, met de aldaar sedert 1598 uitgevoerde bedijkingen en andere werken. Ingetekend is de vroegere zuidelijke Dollardinham. Klik voor een vergroting. Met kompasroos en verklaring van de cijfers. Schaal: 200 roeden = 2,4 cm. Datum: 1601-1686. Vervaardiging: 1686. Afmetingen: 39,5 x 82,5 cm. Bron: RHCGA, Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.

De voormalige loop van de Westerwoldse Aa bij Blijham (die olde Æ) wordt afgebeeld op een kaart van de Heerlijkheid Wedde uit 1590. Pijnacker noemt dit De Oude Recker Aa.[3] Het rechtgetrokken verlengstuk daarvan dat destijds uitmondt in de Pekel A wordt in de 18e en 19e eeuw De Nieuwe Aa genoemd.[4]

 

Schetskaart van het karspel Bellingwolde of het Bellingwolderzijlvest. Met toelichting betreffende de uitwatering van de verschillende landen op de Westerwoldse A, het Zijldiep e.a. Met ingetekend enkele molens en de plaats van grondpompen en bruggen. Nieuweschans ligt hier nog helemaal rechtsboven op de kaart. Met kompasroos. Datum: 1750-1800. Vlg. 1213/2. Twee exemplaren van dezelfde hand, hoewel enigszins verschillend. Zie afb. hieronder. Afmetingen: 49,5 x 68 cm. Relatie: Familiearchief Gockinga 2e ged. inv. no. 111. Bron: RHCGA, Groninger Archieven, Beeldbank Groningen. Klik voor een vergroting.

 

Schetskaart van het karspel Bellingwolde of het Bellingwolderzijlvest,betreffende de uitwatering van de verschillende landen op de Westerwoldse A, het Zijldiep e.a. Met ingetekend enkele molens en de plaats van grondpompen en bruggen. Met kompasroos. Datum: 1750-1800. Annotatie: Vgl. 1213/1. Twee exemplaren van dezelfde hand, hoewel enigszins verschillend (zie afb. hierboven). Nieuweschans ligt hier nog helemaal rechtsboven op de kaart. Afmetingen: 49,5 x 66 cm. Bron: RHCGA, Groninger Archieven, Beeldbank Groningen. Klik voor een vergroting.

Tegenwoordig heet de stroom tot aan Nieuwe Statenzijl in zijn geheel de Westerwoldse Aa. Buitendijks zet de rivier zich voortzet als Buiten-Aa, Schanskerdiep en Groote Gat.

In 1483 wordt een poging gedaan tot aanleg van een kanaal – de Oude Gracht – tussen de Westerwoldse Aa en de Eems. Dit plan mislukt. Vanaf 1585 wordt opnieuw een begonnen met de aanleg van een Nije Schipvaart. De restanten daarvan staan later bekend als Spanjaardsdiep of Spaansche Diep[5].

 

De Westerwoldse Aa met klapbrug bij Bad Nieuweschans. Datum: 14 juli 2008. Auteur: Gouwenaar. Licentie: Publieke domein.

Groote Gat in de Dollard
Het Groote Gat is de betonde hoofdvaargeul van de Dollard gelegen in de Eemsmonding. Deze vaargeul zorgt samen met het Kerkeriet voor de aanvoer van zeewater vanuit het estuarium van de Eems bij vloed. Het Groote Gat is door het Schanskerdiep en de Buiten Aa verbonden met de sluizen van Nieuwe Statenzijl en daarmee met de Westerwoldse Aa. Aan noordwestzijde is het Groote Gat (zie kaart 1) via de Bocht van Watum en het Oostfriesche Gat (van elkaar gescheiden door het wad Paap) verbonden met het estuarium van de Eemsmonding[5].

 

Ten westen van het Groote Gat liggen van noord naar zuid de Heringsplaat en de Hooge Plaat. Ten zuidoosten ligt aan de oostzijde van het Schanskerdiep de Oost Friesche Plaat en ten oosten liggen van noord naar zuid de Geise (aan westzijde uitlopend in de Geisesteert), het Hoogzand en de Maanplaat. Tussen Hoogzand en Maanplaat ligt het geultje de Piksak[5].

 

Kaart 1.

De grens met Duitsland
Vlakbij en soms zelf pal langs de grens van Groningen en Duitsland stroomt in het noorden de Westerwoldse Aa. Het is nu een goeddeels gekanaliseerde rivier die wordt gevoed door twee beekjes en via de Dollard, een groot estuarium, uitmondt in de Waddenzee. Het viswater staat volledig in de VISpas, maar is vooral populair in de regio.
Met een diepte van zo’n drie tot vijf meter en een breedte tot soms wel negentig meter is de Westerwoldse Aa een aanzienlijk water. Mede dankzij de tamelijk harde kleibodem groeien er niet al teveel waterplanten, terwijl vooral rond aangrenzende dorpen talrijke en veelal goed onderhouden visstekken liggen. Hierdoor is het op grote delen van het water comfortabel vissen. De stroming hangt met name af van het getij en deels ook van eventuele neerslag. Na hevige regen kan het soms twee tot drie uur lang stevig stromen, totdat het overtollige water naar zee is afgevoerd. In het algemeen is het water redelijk helder[6.

 

Kaart 2.

Witvis
De witvis in de Westerwoldse Aa bestaat vooral uit middelgrote brasem, kleinere blankvoorn en bliek met soms ook een zeelt en een enkele giebel. De baarzen, die zich eveneens goed laten vangen, zijn met name scholenvissen van 20 tot 30 centimeter, maar er zwemmen zeker nog forsere exemplaren. Wormen doen het bijzonder goed als aas en overtreffen vaak zelfs het vissen met maden. Vanwege de forse breedte heeft de feeder (een type hengel) een streepje voor op de vaste stok. Met een exemplaar van 3,5 tot 4 meter lengte kun je overal prima uit de voeten. Korven van 30 gram volstaan bij weinig stroming, terwijl een gram of 80 soms nodig is als het water hard stroomt. Dankzij het uniforme profiel is de Westerwoldse Aa een populair wedstrijdwater, zowel onder sportvissers uit de regio als ver daarbuiten[6].

De Westerwoldse Aa ten noorden van Wedde. Datum: 8 mei 2018. Auteur: Gouwenaar. Licentie: Creative Commons.

 

Karper
Karpervissers die van een uitdaging houden, zijn aan de Westerwoldse Aa op de juiste plek. In het verleden heeft hier een enorm bestand aan graskarper gezwommen, waarvan zo nu en dan nog exemplaren tot 20 kilo zwaar worden gevangen. De hoofdmoot van de karper bestaat uit schubs van 20 pond met uitschieters tot 15 kilo. Spiegelkarper, deels jongere vissen en deels oudere van uitzettingen rond het jaar 2000, zwemt er ook. Typische hotspots zijn ondiepe kommen, overhangende bomen en lelievelden, terwijl bruggen doorgaans juist niet goed zijn. Wees niet bang om in de steenstort tegen de oevers te vissen, want juist daar zoekt de karper naar voedsel. Statisch vissen leent zich het best voor dit water en voorvoeren is aan te raden om je kansen te vergroten[6.

 

Rond 2015 gerealiseerde ecologische zone langs de Westerwoldse Aa ter plaatse van het vroegere gehucht Oude Statenzijl. Foto: Harde sjaal, 21 augustus 2021. Licentie: Creative Commons.

 

Roofvis
Roofvissen op de Westerwoldse Aa gebeurt veel vanuit bootjes, waarbij zowel snoek, baars als snoekbaars worden belaagd met alle mogelijke technieken. Een populaire trailerhelling is die in de haven van Bad Nieuweschans, maar ook in het zuidelijker gelegen Winschoten ligt een vrije trailerhelling naast de jachthaven. Vis je liever vanaf de kant? Wees dan niet bang om flink wat meters te maken, hoppend van plek naar plek tussen de lange stukken met ruige oeverbegroeiing. Snoek kun je tegenkomen in alle formaten, tot dikke metervissen aan toe, terwijl de baars veelal 25 tot 30 centimeter lang is met uitschieters tot in de veertig centimeter[6].

 

De Westerwoldse Ae bij Bad Nieuweschans. Foto: Dickelbers, 15 januari 2012. Licentie: Creative Commons Naamsvermelding-Gelijk Delen 3.0 Unported-licentie.

 

Renovatie van de A7-brug over de Westerwoldse Aa

Waterschap Rijkswaterstaat staat op het punt om de A7-brug over de Westerwoldse Aa ingrijpend te vernieuwen of te renoveren. De exacte start van de realisatiefase is nog niet bekend, maar de planfase zal lopen van 2024 tot 2025, waarna de uitvoering volgt.

De planfase bestaat uit vier opeenvolgende stappen:

1. Onderzoeken naar de constructieve staat van de brug, geluidshinder, bodemgesteldheid en benodigde vergunningen.

2. Ontwerpen van meerdere varianten, zoals een beweegbare brug of een vaste brug op verschillende hoogtes.

3. Vergelijken van voor- en nadelen en kiezen van een voorkeursvariant.

4. Uitwerken van de voorkeursvariant tot een definitief plan en afronden van de planfase.

De voorkeursvariant is op dit moment een vaste brug met een betonnen dek. Dit ontwerp dempt trillingen, beperkt geluidsoverlast en elimineert onregelmatige brugopeningen voor het wegverkeer.

 

Stroomgebiedsbeheerplan 2022–2027

Waterschap Hunze en Aa’s heeft voor de bovenloop, onder de naam “Westerwoldse Aa Noord”, een Kaderrichtlijn Water-stroomgebiedsbeheerplan opgesteld dat loopt van 2022 tot 2027. Kernpunten zijn onder andere:

1. Verbetering van de ecologische en chemische waterkwaliteit.

2. Renaturering van beekbochten en herstel van oevervegetaties.

3. Aanpassen van morfologie om natuurlijke afvoer weer te stimuleren.

4. Versterken van vismigratie en biodiversiteit in landbouwgebied en natuurreservaten.

Toekomstige Ecologische en Recreatieve Ontwikkelingen

Naast brug- en waterkwaliteitsprojecten ligt de focus op:

1. Uitbreiding van beekbegeleidende bosstroken en bloemrijke graslanden binnen Natura 2000-gebieden.

2. Realisatie van meer kano- en wandeltrails met educatieve borden over de rijke flora en fauna.

3. Versterking van de ecologische corridor voor bevers, otters en zeldzame watervogels.

Deze integrale aanpak moet de Westerwoldse Aa de komende decennia omvormen tot een veilig vervoersknooppunt, een robuust waterbeheersysteem en een waardevol natuur- en recreatiegebied.

De laatste drie alinea's zijn afkomstig van www.Rijkswaterstaat.nl, www.infrasite.nl en waterschap www.hunzeenaas.nl en zijn later toegevoegd ter complementering..

 

Meer lezen:
Kanalisatie van de Westerwoldse Aa in 1970.
Westerwolde