Adrill'tje in Winschoot
Natte Luttje Adrill’n in 1933
Geen best weer in Winschoten tijdens de Allerheiligenmarkt in november 1933. De stortbuien hebben van het Marktplein bijna een zwembad gemaakt, aldus het bijschrift van een foto die ik op Delpher heb gezien. Helaas vind ik het artikel op dit moment niet terug. Wel vind ik in de Winschoter Courant van 15 november 1938 een artikel onder ‘Stadsnieuws’ over Luttje Adrillen. Ook op die dag zijn er weer stortbuien geweest. De krant schrijft dan:
“De gister gehouden „Luttje Adrillenmarkt” heeft het, wat het weer betreft, al heel slecht getroffen. Regen en nog eens regen, geen stortbuien, maar een echt vervelende Novemberdruilregen. Het bezoek aan de markt heeft daaronder natuurlijk geleden, al waren ook nu nog, evenals de vorige week, heel wat buitenlui naar Winschoten getogen. Het was daardoor nog vrij druk op het marktterrein, maar de regen bedierf wel de stemming, zoodat de markt nu juist geen vroolijken aanblik opleverde. Er waren ook nu nog weer, behalve de gewone marktkooplieden, meerdere „specialisten” aanwezig; die door hun kwinkslagen wat leven inde brouwerij wisten te brengen, Ook in de straten was het vooral tegen de middaguren nog vrij druk. Jammer dat het weder dit jaar voor de beide drukke Novembermarkten, verre van gunstig is geweest”[1].
De beesten op de koeienmartkt tijdens de Adrillen in Winschoten. Bron: RHCGA, Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.
Vroeger is de Allerheiligenmarkt een echte vee- en paardenmarkt geweest. Een foto uit 1894 laat aan de noordzijde van de kerk twee lange rijen paarden zien. Honderden hebben daar misschien wel gestaan.
De beesten (koeien) hebben meer in het ‘beestenhoekje’ gestaan, de hoek waar vroeger de brandweerkazerne is geweest en later een bioscoop. De laatste is inmiddels ook verdwenen. Er is geen bioscoop meer in Winschoten. Zoveel is al verdwenen. Eerder zijn er zelfs twee geweest, Scala en Dommering.
Jaren 60
In mijn jeugd in de jaren zestig zijn er nauwelijks paarden meer op de beestenmarkt. Koeien zijn er nog wel en die staan in een lange rij langs de kerk. Mijn vader heeft de Adrill’n nooit overgeslagen, net als mijn grootvader daarvoor. Even een borreltje om de hoek (ik weet nog precies waar dat is geweest) om vervolgens de jaarlijkse koe te kopen die met een vrachtwagen naar Nieuwe Statenzijl wordt gebracht. Eens heeft de bijrijder een jonge geit op schoot, kijkend door het zijraam. Ik spring een gat in de lucht, een geit heb ik al zolang graag gewild. Ergens moet ik er nog een foto van hebben. Vader heeft, voorzover ik mij kan herinneren, elk jaar van zijn leven de markt bezocht. Eens komt hij na een klein uurtje terug. De GADO-bus is hem voorbijgereden. Dat kan ook niet anders, want vader heeft aan de verkeerde kant van de weg gestaan. Hij heeft nog zijn had opgestoken en de chauffeur heeft dat ook gedaan; een groet. Ook herinner ik me dat in de tijd dat ik op de kweekschool, de latere PABO, heb gestudeerd, wij op Adrill’n vrij hebben gekregen, zodat ook wij de markt kunnen bezoeken om ons een weg te banen ‘over de hoofden’ van de menigte door de Langestraat. Als vele jaren later mijn vrouw en ik mijn moeder bezoeken in het bejaardenhuis ‘De Tjamme’ in Beerta, zegt ze ‘Ga jij maar gauw naar Winschootn, want het is Adrill’n’.
Adrillen in 1934
In 1934 wijdt de Winschoter Courant een mooi artikeltje aan de alom bekende Adrillenmarkt.
‘De Aldrillenmarkt’, aldus de krant, ‘vormt voor Winschoten een van de jaarlijks terugkeerende evenementen. Dat is niet iets van de laatste jaren, maar sedert onheuglijke tijden zoo geweest. De oorsprong van het verschijnsel om juist den eersten marktdag van November als een dag te beschouwen, die heel Oldambt en Westerwolde tezamen brengt in onze goede stad, zal -wel moeilijk-, misschien wel in het geheel niet zijn na te speuren.
Het is een soort volkstraditie geworden, die zich zeker langer dan een heele eeuw, mogelijk zelfs reeds veel langer, heeft gehandhaafd.’
Vroeger, zo vervolgt de krant, is de Allerheiligenmarkt in de eerste plaats een drukke paarden-, varkens- en beestenmarkt geweest. Een halve eeuw geleden is de aanvoer van allerlei soort vee niet minder groot dan thans, mogelijk nog groter. Dan ook is de markt vooral markt, komen de bezoekers van heinde en verre om hun vee te koop aan te bieden of wel om de veestapel aan te vullen met een koe of een paard.
Het andere deel van de markt, in de volksmond „lapjesmarkt” genoemd, is lang niet zo gestoffeerd als in latere jaren. Maar vooral dat gedeelte heeft zich uitgebreid en in verband daarmee, of misschien wel als gevolg daarvan, is het aanzien van de markt tegenwoordig anders geworden.
Scharen van jonge mensen komen mee met de ouderen en het wordt gewoonte om de Allerheiligenmarkt te beschouwen als een dag van uitgaan en pret maken.
De gewoonte wordt zo sterk, dat heel wat boerenknechts en meiden bij het „verhuren” in mei een vrije dag voor de Allerheiligen bedingen….[2]
De beesten op de koeienmartkt tijdens de Adrillen in Winschoten. Bron: RHCGA, Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.
De naam Adrill’n
De naam van de markt is afgeleid van Adrillen, het Gronings voor Allerheiligen. Ze vindt plaats op de eerste maandag na die feestdag (1 november). Op de maandag daarna heeft 'Lutje Adrillen' plaats.
In 2015 heeft – volgens de organisatie – de tweehonderdste editie van de markt plaats[3], maar die bewering is toch wat voorbarig of tenminste gebaseerd op los zand. Het klopt dat Winschoten in 1816 een nieuw marktreglement heeft gekregen, waarin onder andere sprake is van een jaarmarkt voor vee. Bij een aanpassing van dat reglement in 1833 worden een aantal week- en veemarkten ineengeschoven: die op de eerste en tweede maandag in mei, op de tweede en derde donderdag in oktober en de eerste maandag in november.
De novembermarkt is de enige die zich na 1937 weet te handhaven. Adrillen is vanaf dan pas dé markt voor Winschoten en omgeving. De naam Allerheiligenmarkt of Adrill’n duikt overigens pas op vanaf ongeveer 1880.
De eerste november is vroeger niet zomaar een dag geweest: landarbeiders en meiden krijgen op Allerheiligen van de boer hun loon over de zomermaanden uitbetaald (“verhuren”). De markt is dan ook een uitgelezen plaats om dat om te zetten in benodigdheden als kleding en huishoudelijke artikelen, maar ook in meer ‘vloeibare genoegens’. Adrill’n is tevens het moment om een varken aan te schaffen, om in de winter vlees te hebben.
Al vóór de Tweede Wereldoorlog wordt met enige weemoed teruggekeken op de bloeiende markt van weleer.
Uit het Nieuwsblad van het Noorden van 1939:
'De tijden dat op dezen dag de Winschoter winkeliers handen te kort kwamen en tot laat in den avond een stroom van klanten te bedienen hadden, is voorbij. In vroeger jaren kon de "Aldrill'n" voor menigen Winschoter koopman haast den heelen winter goed maken. Dan was een aparte kamer ingeruimd, waar de klanten die wachten moesten, koffie kregen; als het goede waren, met een belegde boterham er bij. Maar nu de verkeersmogelijkheden zooveel grooter zijn is dat gedaan en daarmede ook de tijd dat men in de Langestraat lange slierten boerenmeiden en -knechten zag, zingend het schoone lied:
En wie heur'n bie mekander
En wie neem'n nooit 'n ander,
Want 't spreekwoord zegt
Van soort zoekt soort.'
Vee en vertier
De veemarkt raakt in de tweede helft van de twintigste eeuw op haar retour. Vanaf de jaren negentig worden veehandelaren zelfs betaald om aanwezig te zijn. De dieren geven wat 'luister' aan het traditionele karakter van de markt. In 2000 worden om die reden zelfs de dieren van de kinderboerderij Bovenburen naar het marktterrein versleept. Uit de handel komen dat jaar, volgens het Nieuwsblad van het Noorden, 'slechts een aantal pony’s, een kist met drie eenden, wat geiten en een niet gecastreerde bok.' De veemarkt wordt in 2012 definitief afgeschaft.
Met het afnemen van het aandeel vee, nemen de vermakelijkheden toe. Sinds 1968 is aan Adrill’n een kermis verbonden, vanaf 1976 ook een hobbymarkt.
Van 't lu nog haildaal swaart
Wat door de jaren heen gebleven is, is de functie die Adril’n vervult als ontmoetingsplaats voor de wijde regio. Het evenement trekt jaarlijks zo'n 30.000 bezoekers. De Oostwolder landbouwer en dichter Derk Sibolt Hovinga (1909-1990) heeft er het beeldende 'Noar ‘t Adrillenmaart in Winschoot' over geschreven. Een fragment uit dit maar liefst 1043 regels tellende dichtwerk:
'k Zag hier Toatje, Jaantje, Miene, Ete, Petje, Betje,
Biene, Hero, Willem, Derk en Pait,
Haiko, Knelies, joa wel nait.
Tammo, Egbert, Ontje, Oarend, Oaries, Steven, Barrelt, Boarend, Gepke, Tjokje, Renske, Fiene,
Tunnies, Tjoaben en Tebine.
'k Zag doar Sieje, Aifke, Trienus, Doato, Alie,
Erriet, Tienus, Ake, Bene, Baals en Drewes, Bedde,
Berthoa, Biefke, Sewes, Iesbraand, Bront en Fiebo,
Bronno, Etto, Dodde, Halbe, Onno, Aantje ook,
neegn moal wedevraauw, mit aarm Remt in onnertrouw.
Apmoal mit heur Grunneger noamen,
Doar ze zok nooit veur schoamen,
Al wil gounent tels verdraiten, net as 't veurgeslacht te haiten.
Gounent binnen nait meer blied mit 'n noam oet opa’s tied;
Gounent vinnen dat te min, hebben ‘t hoger in het zin.
Jaantje en Aantje van op Diek binn nou Jeanne en Angelique.
Moar hier op ‘t Adrillenmaart is van ‘t lu nog haildaal swaart,
dei zok veur heur olle noamen op zien Grunnegers nait schoamen[4][5].
Uitspraak
In het Oldambt spreken de ouderen nog steeds over “Adrill’n in Winschootn” en ook wel “Adrilltje”. Eigenlijk zou dat in het Gronings “Adrill’n in Winschoot” moeten zijn, maar Adrillen is schijnbaar te lang en in het Oldambt zetten ze overal een “n” achter: dus Winschootn. Zo komt er achter vele andere woorden een e. Schoul wordt bijv. schoule. Dus ook ik in De Tjamme is het nog steeds Winschootn. Maar wat maakt het ook uit, iedereen wat ermee wordt bedoeld: Winschootn is voor de Oldambsters gewoon hun eigen Winschoten. Zo is het altijd geweest, zo zal het altijd blijven.
Afsluiting
Terwijl is dit schrijf, realiseer ik me dat er al zoveel is verdwenen in Winschoten. Boven vermeld ik al dat beide bioscopen zijn verdwenen, Scala en Dommering (Wisseman), de oude én de nieuwe rechtbank, een prachtige schouwburg, de blauwe (dans)zaal en hotel van Dommering, maar ook Hotel De Nederlanden en De Vrijheid, fietsenfabriek Gruno, steenfabriek Strating, zuivelfabriek OZMI (waar de koeienmelk van mijn grootvader en vader ook is verwerkt) de pijp is blijven staan, de PABO aan de Mr. D. U. Stikkerlaan (het gebouw staat er nog), matrassenfabriek RAWI, Gembo de drukinktfabriek, in 1984 is de pettenfabriek gesloopt, de vleesfabriek is verdwenen, de OKTO fabriek die 100 miljoen gulden heeft gekost heeft maar een kort bestaan gehad, de ijsbaan achter Dommering, het Sint Lucasziekenhuis met de Zusters Franciscanessen, waar ik vier keer ben geopereerd door dokter J.H. Hommes en dokter De Bruin.
Gelukkig zijn er nog herinneringen, het dr. Hommesbos ten noorden van Onstwedde, alsmede het Dokter J.H. Hommesplein in Winschoten, de Sint Vituskerk (van oorspronkelijk de Franciscanessen) in de Langestraat, in 1972 is de glasfabriek van Philips gebouwd, later overgenomen door Qsil (nu ook dicht)……
Gelukkig zijn er nog de drie molens, de voormalige synagoge en de rabinaatswoning, de toren, de marktpleinkerk en is er de Adrill’n….. Adrill’n kan ik dit jaar op 3 november door persoonlijke omstandigheden helaas niet bezoeken. Mijn hart huilt.....
Foto: Eerst spugen op je hand en dan handjeklappen. De koop is gesloten.
Bron: RHCGA, Groninger Archieven, Beeldbank Groningen.
Noten en bronnen:
1 Winschoter Courant, 15-11-1938. “Stadsnieuws”.
2 Sievert Bodde e.a., Novembertied. Adrillenmarkt in Winschoten (Winschoten 2015)
3 RTV Noord, 2 november 2015
4 Derk Sibolt Hovinga (1909-1990)
5 Levend Erfgoed
