Boerderij Menkeweer gezien vanaf het oude kerkhof. Foto:licentie: Wikimedia/Creative Commons

 

Even ten noorden van Onderdendam en ten oosten van de weg naar Warffum ligt verscholen achter een boerderij een begraafplaats. Het is het verstilde kerkhof van Menkeweer, de laatste herinnering aan de kerkelijke gemeente met dezelfde naam, die een betrekkelijk klein gebied heeft, omvat met huizen en boerderijen ten noorden van het Zijldiep of Winsumerdiep, dat het huidige dorp Onderdendam doorsnijdt.
Onderdendam ligt als een spin in een web van waterwegen, die het water van achterliggende gebieden al eeuwenlang ontlasten in het Winsumerdiep, dat het water in westelijke richting afvoert naar de Winsumerzijl en de Schaphalsterzijl, later naar het punt, dat nu doorgaans Schaphalsterzijl wordt genoemd. Het water uit het westelijke deel van het kerspel Noorddijk, Zuidwolde, Noordwolde en Bedum bereikt Onderdendam door het Boterdiep; dat van het oostelijke deel van Noorddijk, Thesinge en Sint Annen loopt door het Kardingermaar en het Krommaar, dat samen met het Boterdiep in het Zijldiep uitmondt.


Hoofdafvoerwateren van het gebied ten oosten van Onderdendam zijn het Deelstermaar, de Westerwijtwerder- en Stedumermaren en het Huizingermaar, waardoor Lellens, Stedum, Huizinge en Westerwijtwerd worden ontlast. De dorpen Warffum, Usquert, Uithuizen, Uithuizermeeden, Zandeweer, Kantens, Middelstum en Stitswerd en omringend gebied water en via de Delthe en het Warffumermaar op het Zijldiep uit; na het doortrekken van het Boterdiep naar Uithuizen. In de jaren zestig van de 17e eeuw heeft Middelstum met achterliggende dorpen een veel betere afvoermogelijkheid gekregen.


Deze wateren hebben ook gefungeerd als aan- en afvoerkanalen van grondstoffen, producten, goederen en personen. Een stelsel met verharde wegen kent men in dit gebied tot omstreeks 1830 niet. Uit de resoluties van het Winsumer- en Schaphalsterzijlvest blijkt dat de wegen tussen 1 oktober en 1 december 1617 onbegaanbaar en de wateren onbevaarbaar zijn geweest, zodat enige personen ‘vermits twybreck noch to schepe noch to wagen conden compareren’; om dezelfde redenen zijn de waardagen van 2 april 1635, 24 maart 1640 en 16 maart 1642 later gehouden dan de bedoeling is geweest.


De bode van het zijlvest kan in die tijd, te voet, de woonplaatsen van de scheppers wel bereiken om te berichten dat de vergadering is uitgesteld. Het dorp Menkeweer is altijd heel klein geweest. Naast de bebouwing langs de wegen naar Winsum, Warffum en Middelstum is een groepje huizen samengeklonterd tussen het zijldiep, het Warffumermaar en de weg naar Winsum, terwijl in de bocht aan de overzijde van de weg achter de bestaande bebouwing het diaconiehuis aan het zicht is onttrokken geweest. De grenzen van het kerspel Menkeweer zijn te vinden in de Historische Atlas. Het hele grondgebied is kloostergoed geweest, namelijk van de kloosters van Essen en Thesinge.


Menkeweer is ook geen bloeiende kerkelijke gemeente geweest. In 1738 telt de gemeente 34 lidmaten, verspreid over twintig huizen. De inkomsten zijn niet toereikend voor de benoeming van een predikant. Menkeweer is dan ook langdurig gecombineerd geweest met buurgemeenten: met Stitswerd van 1594 tot 1651 en met Westerwijtwerd van 1692 tot 1828. Wat er in de laatste twee eeuwen van zijn bestaan aan het kerkje, naast het allernoodzakelijkste onderhoud, is ‘vertimmerd’, laat zich raden.


De klokkestoel is in 1617 vernieuwd. In de Hunsingoër Keuren, die op het jaar 1252 worden gedateerd, wordt enige malen als plaatsaanduiding Uldernadomme of Onderdendam genoemd met betrekking tot het aanzweren van de rechters in de rechtstoelen van Hunsingo. Bij gebrek aan een gewijde plaats in deze buurschap worden de rechters aangezworen op een kerkhof, waarmee dat van Menkeweer bedoeld moet zijn. In de rechtsbedeling ten plattelande is Onderdendam in drieën gedeeld: ten zuiden van het Zijldiep behoort het onder de gerechten van Onderwierum en Bedum, en Menkeweer maakt deel uit van de rechtstoel van Menkeweer en Huizinge. De opheffing van het oude stelsel van plaatselijke gerechten of rechtstoelen in de provincie Groningen en de instelling van enige grote jurisdicties in 1803 is voordelig voor Onderdendam, dat als vestigingsplaats van de jurisdictie van het Hunsingo-quartier wordt aangewezen.

 

 

Het rechthuis (regthuis) vroeger.

 

Aangezien er geen geschikt gebouw is voor de administratie en de rechtspraak is in 1804 ten noordwesten van de brug over het Zijldiep een nieuw pand gebouwd, dat het Rechthuis wordt genoemd. De komst van de jurisdictie en een kantoor voor de ontvanger van de beschreven middelen (1808), daarnaast de vorming van de gemeente Bedum en de instelling van het notariaat, zorgen niet alleen voor veel vertier, maar betekenen ook dat Onderdendam een gewilde plek wordt om te wonen. Langs de weg naar Middelstum zijn enige ruime huizen gebouwd.

 

 

Het rechthhuis (regthuis) heden.

 

De welstand en de voorspoed van Onderdendam zijn af te lezen uit het bezoek aan de jaarlijkse harddraverijen en andere vermakelijkheden, die in het midden van de 19e eeuw honderden bezoekers trekken. Op 20 augustus 1808 komt bij de Landdrost een rekest van Jan Reinders c.s., commissarissen tot het werk der quotisatie (belasting naar draagkracht) voor de gemeenten Menkeweer en Onderwierum, ter tafel, waarin zij een combinatie van de karspelen met de nabuurschappen van Onderdendam verzoeken. Samen met Bedum, Noord- en Zuidwolde is in 1808 wel de burgerlijke gemeente Bedum gevormd, maar tot een nieuwe kerkelijke indeling heeft dit verzoek niet geleid. Pas in 1828 is de hervormde gemeente Onderdendam gevormd en een nieuwe kerk is eerst in 1840 gebouwd. Tot zolang heeft de nieuwgevormde gemeente zich moeten behelpen met het kerkje van Onderwierum; dat van Menkeweer is afgebroken in 1820. Na 1828 zijn de begraafplaatsen van Onderwierum en Menkeweer in gebruik gebleven. Van beide is in het kerkelijk archief een primitief overzicht van de graven aanwezig, waarmee de eigendomssituatie enigszins is te reconstrueren. Beide stukken geven geen uitsluitsel over de personen, die er begraven zijn.

 

 

Grafstenen op Menkeweer van Jan Siemons Nienoord (Rasquert 1802 -Kantens 1852), herbergier op het Rechthuis te Onderdendam (voor 1837) en zijn echtgenote Coopke Duurts (Hoogemeeden 1792 - Kantens 1859). Jan Siemons en Coopke huwen op 21 mei 1825 te Bedum. Hij is dan 22 jaar.

 

 

Ten zuiden van het dorp Onderdendam is in 1872 een nieuwe algemene begraafplaats aangelegd. De kleine begraafplaatsen, die niet aan de eisen van de Begrafeniswet hebben voldaan, zijn na verloop van tijd gesloten. De toenmalige ontvanger van het waterschap Johannes Slijper is in 1903 als laatste te Menkeweer begraven. Hoe de plaatselijke kerkelijke gemeente de begraafplaats heeft onderhouden, onttrekt zich aan onze waarneming. Hoogstwaarschijnlijk heeft het bestuur van het waterschap Hunsingo in 1959, toen tot uitbreiding en restauratie van het waterschapshuis is besloten, een bezoek aan de begraafplaats gebracht en hebben ze geconstateerd dat de plaats er niet goed heeft bij gelegen. In de vergadering van gecommitteerden uit het hoofdbestuur op 16 juni 1959 is besloten de begraafplaats aan te kopen. In de uitgaande brief nr. 238 van I7 juni 1959 staat: ‘Wij zien het als een morele verplichting onzerzijds’ dit graf (bedoeld is het graf van mr. A.J. van Roijen met entourage in een behoorlijke staat te houden (1).’


Bij notariële akte van juni 1960 heeft Hunsingo van de kerkvoogdij van de Hervormde gemeente te Onderdendam de eigendom van ‘het kerkhof Menkeweer’, kadastraal bekend gemeente Bedum sectie A nr. 141, groot 0.16.06 ha, voor een bedrag van één gulden aangekocht. De begraafplaats Menkeweer ligt ten zuidwesten van het voorhuis van de boerderij-Menkeweer in het land. De afmetingen, ‘binnenwerks’ gemeten, zijn 20 bij ongeveer 38 meter. De toegang te voet is mogelijk over het erf van de boerderij. Voor onderhoud met groot materieel moet een weg door het weiland van de veehouder worden gevonden. Bij de afwerking van de ruilverkaveling Noordpolder is verzuimd een recht van overgang ten behoeve van de begraafplaats te vestigen. Het terrein, waarin overblijfselen van een kapel, is door het Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk d.d. 21 april 1970 aangewezen als monument (monumentnr. 45098).

 

 

Mr. A.J. van Roijen.

 

 

 

 

Noot:


1. Mr. A.J. van Roijen. Liberale notaris uit het Groningse Onderdendam die als lid van de Dubbele Tweede Kamer in 1848 de Grondwetsherziening steunde. Vanaf 1856 zes jaar Eerste Kamerlid. Stond kritisch tegenover hoge staatsuitgaven. Een kleine selectie van zijn loopbaan:
- notaris te Onderdendam

- lid Provinciale Staten van Groningen, van 7 juli 1840 tot september 1848 (voor de landelijke stand, district Onderdendam)
- buitengewoon lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 18 september 1848 tot 8 oktober 1848 (voor de provincie Groningen)
- lid Provinciale Staten van Groningen, van november 1848 tot 30 oktober 1856 (1848-1850 voor de landelijke stand (Onderdendam), 1850-1856 voor het kiesdistrict Onderdendam)
-  lid Eerste Kamer der Staten-Generaal, van 30 oktober 1856 tot 15 september 1862 (voor de provincie Groningen)
- voorzitter waterschap Hunsingo, van 20 maart 1856 tot 1 juni 1874

 

 

 

 

 


 

Bronnen:


1. Tekst: De oorspronkelijke tekst is geschreven door drs. A.L. Hempenius te Bedum). Hij is historicus en archivaris van het waterschap Noorderzijlvest, 7 december 2011. (De tekst is bewerkt voor de website).
2. met dank aan Duurt Nienoord
3. Indien niet anders vermeld zijn de foto’s ingezonden door Jan van Wieren
4. Wikipedia/Wikimedia

 

 

Ingang naar het kerkhof op de wierde te Menkeweer. Foto:licentie: Wikimedia/Creative Commons

 

Deze pagina maakt deel uit van www.nazatendevries.nl. Aan bovenstaande tekst is de uiterste zorgvuldigheid besteed. Desondanks kunnen er best fouten voorkomen. Constateer je fouten en/of heb je vragen, correcties, aanvullingen......... geef die dan even aan mij door via mijn E-mail adres (zie rode balk boven).Wij hebben ons uiterste best gedaan om de auteurs van teksten/citaten en copyrightbepalingen van afbeeldingen te achterhalen. Mocht je rechthebbende zijn en hierover vragen of opmerkingen hebben, neem dan contact op via e-mail. Lees ook de Disclaimer voor méér informatie en laat ook eens een bericht achter in het Gastenboek, dan weet ik waarvoor ik het doe.
Hoogeveen, 16 januari 2019.
Update: 23-07-2021.
Samenstelling: © Harm Hillinga
.
Menu Artikelen.
Terug naar de HomePage.
Top