Punt van Reide

Afbeelding/kaart boven: rond 1930.

 

De Punt van Reide is een buitendijks gebied gelegen op de grens van Eems en Dollard. Deze landtong wordt gekenmerkt als een hoge kwelder en is ongeveer 45 hectare groot. De Punt van Reide wordt beschermd door een dijk en een reeks kribben en strekdammen die de stroom en de golven breken. Het is een bijzonder gebied. Het is eigendom van de Staat der Nederlanden en aangewezen als staatsnatuurmonument, het beheer wordt uitgevoerd door Het Groninger Landschap, behalve de dijk want die wordt onderhouden door Rijkswaterstaat.


De reden dat Rijkswaterstaat de landtong tot nu heeft verdedigd, is omdat men dacht dat de Punt van Reide een belangrijk onderdeel vormde van de kustverdediging door zijn beschermende werking op de Dollard. Nader onderzoek is gebleken dat die beschermende functie echter miniem is en dat onderhoud van de Punt om die reden niet nodig is. Maar er zijn andere en belangrijkere redenen om de Punt van Reide wel te beschermen.


De Punt van Reide is een schiereilandje, gelegen tussen de Dollard en de Eems, nabij Termunten en Termunterzijl. De landtong is een restant van de oeverwal van de Eems die door de stormvloeden niet is weggeslagen. Hier hebben ooit twee dorpen op gelegen: Ooster- en Westerreide. Het schiereiland bestaat nu grotendeels uit kwelders. Aan het eind bevinden zich enkele wierden. Volgens de 17e eeuwse historicus Ubbo Emmius liep de Reider Ee (het verlengde van de Westerwoldse Aa) tussen beide dorpen Ooster- en Westerreide door. Het beroemde Duitse klooster Werden aan de Roer heeft aantoonbaar sinds de 19e of tiende eeuw enkele bezittingen in Oosterreide. Deze goederen zijn waarschijnlijk in het bezit gekomen door de prediker Liudger die in de Groningse kuststreek missiewerk heeft verricht. Werden bezit ook het patronaatsrecht van de kerk van Oosterreide. In 1256 wordt dit recht overgedragen aan het klooster van Palmaer.


Van 1580 tot 1594 liggen er twee versterkte schansen, de één rondom de kerk van Westerreide en de ander 240 m verder aan de zeekant. De dorpen Westerreide en Oosterreide zijn dan al verdwenen. Dit verklaart waarom men de schans heeft aangelegd op het kerkhof van Westerreide. Op 24 juni 1589 worden beide schansen door graaf Willem Lodewijk veroverd. Beide schansen werden omgebouwd tot een goed verdedigbare schans met vier bastions. In Reide ligt bovendien tot aan het begin van de 16e eeuw een nonnenklooster van de Augustijnerorde. Het klooster heeft daar minimaal sinds 1376 gestaan.


In de jaren 1970 wordt voor 30 miljoen gulden op de Punt een sluizencomplex aangelegd, dat water zal ontvangen van een aan te leggen buitendijks kanaal. Dit kanaal is uiteindelijk vanwege milieubezwaren nooit aangelegd. De sluis is ook weer afgebroken. De Punt van Reide is tegenwoordig natuurgebied en in beheer bij het Groninger Landschap.

 

Een schoon dorp

Punt van Reide

De landtong is zo'n 500 jaar geleden is ontstaan uit een overblijfsel van een vroegere oeverwal van de rivier de Eems. De hoge kwelder kan worden beschouwd als een hallig, een speciaal kweldertype dat alleen voorkomt in het waddengebied van Schleswig Holstein. Daar bevinden zich een vijftiental eilandjes waarvan een aantal bewoond zijn. Die bewoning in de vorm van een enkele boerderij of een groepje boerderijen is gesitueerd op wierden.

Tussen 1200 en 1300 werden er dijken aangelegd om het opgeslibde land en het achterland te behoeden voor de zee, maar de achter de dijken liggende veengronden, ingeklonken door ontginning en ontwatering, kwamen steeds lager te liggen.

In de 14e eeuw keerde het tij. Door stormvloeden braken de dijken door en de lage veengronden stroomden onder; de Dollard begon zich te vormen. Rond 1500 was het dorp Oosterreide verlaten, maar Westerreide bleef intact. Maar met Cosmas en Damianusvloed in 1509 kwam de nekslag voor het achterland van Reide. Het hele gebied liep onder, waardoor de Dollard zijn grootste omvang kreeg en de Punt van Reide ontstond. De bevolking trok grotendeels weg en het dorp verviel in armoede. 

 

In 1569 kwamen de Watergeuzen langs. Zij plunderden de kerk en namen het kerkzilver mee. Tijdens de 80-jarige oorlog (1568-1648) heeft de Spaanse stadhouder een schans om Westerreide gebouwd om de ingang van de Eems te bewaken. Hij joeg de bewoners weg omdat zij in het schootsveld zaten en verbrandde hun huizen. De schans wisselde regelmatig van eigenaar tot graaf Willem Lodewijk in 1589 hem uiteindelijk in handen kreeg en de Spanjaarden wegjoeg. Hij legde een tweede schans aan op de punt van de landtong, waarna die van Westerreide werd geslecht en de kerk gesloopt. In 1575 is er nog een kerk. Tot 1830 hebben er nog drie huizen gestaan, één op de verhoging waar Westerreide lag en twee op de schans op de punt.

 

Om ervoor te zorgen dat er niet nog meer land weg zou slaan, werd de Punt van Reide versterkt en een strekdam aangelegd om de vloedstroom uit de kust te houden.

De Punt van Reide is het enige buitendijkse gebied waar nog restanten van wierden te vinden zijn. De landtong heeft daarom een grote cultuurhistorische waarde. Staande op de dijk zie je bij een normale springvloed de twee wierden op de landtong nog boven water uitsteken. Het betreft hier de wierden van het dorp Westerreide, 'een schoon dorp, zelfs met twee kerken', zo vermelden Stratingh en Venema in hun voortreffelijke monografie over de Dollard uit 1855. 'Na de doorbraak blijft Westerreide nog lang bestaan.

Pas tegen het eind van de 16e eeuw is het te niet gegaan en wordt er een schans aangelegd op de uiterste oostpunt.' De Punt van Reide is vanaf die tijd steeds door dijken beschermd geweest. Dat heeft samen met de moeilijk erodeerbare ondergrond er toe geleid dat de Punt van Reide tot op heden nog bestaat. Er werd eertijds een jaarmarkt gehouden onder de naam Reidermarkt. 'Thans', zo schrijven Stratingh en Venema in 1855, 'bestaan er nog slechts drie huizen, van de overblijfselen der kerk of van het kerkhof is voor jaren nog een zerken doodkist opgegraven. Dat, met de naam Reide, is alles wat is overgebleven van Westerreide.'

Zeehonden op Punt van Reide

Foto boven: van mei tot september zijn er vele zeehonden te zien.
De kijkplaats is afgeschermd, zodat de zeehouden niet worden opgeschrikt door bezoekers.

 

De Punt van Reide is een oude oeverwal van de rivier de Eems. Nu is het een buitendijkse landtong die tussen 1300 en 1500 is ontstaan, doordat het land ten oosten ervan wordt weggevaagd door het zeewater. In die tijd ontstaat de Dollard, waar eens het welvarende landschap Reiderland met ruim dertig dorpen ligt. Voor de overstromingen zijn er op de oude oeverwal twee dorpen: Westerreide en Oosterreide. Beide dorpen worden gescheiden door de monding van de Reider Ae en de Reiderzijlen. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog is Reide van strategisch belang omdat van hieruit de scheepvaart op de Eems kan worden beheerst.


Foto boven: op de dijk bij de Punt van Reide bevinden zich nog de restanten van een geschutskoepel van de Duitsers uit WOII.


En dan terug naar de Punt zelf. Op het uiteinde vinden we zoals boven vermeld twee wierden, ten teken dat hier eeuwen geleden bewoning is geweest. En niet alleen hier maar ook in het wadgebied ten oosten van de Punt. Hier vlak voorbij de Punt moeten de dorpen Oosterreide en Westerreide hebben gelegen. De Punt zelf is kweldergebied: alleen bij stormvloed loopt het terrein onder. Echter het uiteinde, waarop de twee wierden, blijft doorgaans droog. Dit vertaalt zich ook in de vegetatie. Op de kwelders een zoutwatervegetatie: kweldergras, zeealsem, Engels slijkgras en hier en daar wat zeekraal. Op de wierden gewone planten als brandnetel, zilverschoon en madeliefjes. Soms worden er zelfs weide-champignons aangetroffen.

 

 

Punt van Reide

Militaire veldslag

 

De Punt van Reide heeft een belangrijke rol gespeeld bij militaire veldslagen. Zo leverde Willem-Lodewijk op de landtong een slag met de Spanjaarden. In de Tweede Wereldoorlog wordt op het uiteinde van de Punt door de Duitsers een geschutsbunker gebouwd om Emden te beschermen en komen er zoeklichten te staan. Dat alles om de ingang van de haven van Emden en Emden zelf te beschermen tegen bommenwerpers. Een stormvloed verwoest echter alles en vervolgens gaan de Duitsers Fiemel bouwen. Ook op de dijk is nog een restant van een geschut te zien (zie foto boven).


Daarnaast heeft de landtong natuurwaarden naast de specifieke kwelder vegetatie heeft het gebied een speciale betekenis voor eenden, weidevogels, steltlopers en trekvogels.

 


Sluis der mislukking


Er heeft nog een gebouw bij de Punt van Reide gestaan, een kunstwerk noemt men dat in waterstaatskringen. In 1972 wordt er de sluis gebouwd. Een bouwwerk op een verkeerde plaats, van verkeerde afmetingen en met een verkeerde intentie gebouwd. Het is bedoeld om water en schepen te schutten van een aan te leggen kanaal, maar dat is nooit gegraven. Journalist Cees Stolk noemt dit gebouw terecht de sluis der mislukking. Immers het is het symbool van het falende beleid uit de jaren '70. De Werkgroep Dollard heeft in die tijd altijd gepleit om niet zomaar iets te bouwen, maar met steekhoudende argumenten te komen. Die zijn nooit gegeven. In het kabinet Den Uyl is het met name staatssecretaris Wim Meijer geweest die zijn nek heeft uitgestoken om 'een eens genomen beslissing terug te draaien als men niet duidelijk kan aantonen dat het natuurgebied door de maatregel schade zal oplopen.' Een zinsnede die staat in de regeringsverklaring uit 1973 van het kabinet Den Uyl.


Punt van Reide

 


Monument van wanbeleid


Als de Groningse gedeputeerde voor waterstaatszaken Johan Remkes een aantal jaren geleden de sloop van de overbodige sluis met enig feestelijk vertoon wil realiseren, wordt hem dat afgeraden, want het zou veel oude wonden openen. Nog altijd is er onder de ouderen uit de streek, met name boeren en waterschapsmensen, verbitterheid over het niet doorgaan van het kanaal. Wel is het dan Remkes die gesuggereert de sluis te laten staan en die door een of meerdere kunstenaars te laten bewerken tot een monument van wanbeleid uit de jaren '70. Zoals bekend is dat niet gebeurd. De sluis met een waarde van 30 miljoen is bedolven onder een hoop grond.

 

Klei op Punt van Reide

Polder Breedbaart


De Punt van Reide is nu een natuurgebied en als Groningers, maar ook als Nederlanders mogen we trots zijn op onze enige schiereiland dat we nog hebben. Het Groninger Landschap heeft de Polder Breedbaart, ten zuiden van het schiereiland, weer onder water laten lopen om zo een waardevol natuurgebied te creëren. De andere twee meertjes zijn de vroegere sluiskolken. Op de achtergrond stroomt de Eems.

Eeuwenlang is de Punt van Reide, een oeverwal van de rivier de Eems, bewoond geweest. Rond 1300 zijn er zelfs twee dorpen: Westerreide en Oosterreide. Beide dorpen worden gescheiden door de Reiderzijl(en). In de Tachtigjarige oorlog speelt Reide een strategisch belangrijke rol. Op Reide zijn twee schansjes aangelegd. Na 1615 is de strategische rol van Reide uitgespeeld. De zee heeft bezit genomen van al het land ten oosten van Reide, het Reiderland en zijn dorpen bestaan niet meer. De Punt van Reide is min of meer bewoond gebleven; in 1865 wonen er nog één of twee boerengezinnen.
Een aantal bewoners uit de omgeving van Termunten en Termunterzijl kan zich nog veel herinneren van de recente geschiedenis van de Punt en de Reidehoeve (zie onder).
Het laatste grote bouwwerk dat op de Punt van Reide staat, een boerderij, wordt omstreeks 1865 afgebroken. Toch staat er in 1940 bij het begin van de oorlog nog een bouwval of ruïne op de voorste wierde. Het is niet meer bekend wat het geweest is, mogelijk is het zelfs nog bewoond geweest. De laatste bewoners van de Punt is waarschijnlijk een zekere familie Dijkstra. Dit gezin schijnt in 1928 of 1930 te zijn vertrokken en de ruïne wordt in het begin van de oorlog door de Duitse is opgeruimd. Het vrijgekomen puin wordt gebruikt voor de versteviging van de noordkant van de Punt om afslag tegen te gaan.

 

De Reidehoeve


De Buitenplaats Dollard of Reidehoeve is een bezoekerscentrum van het Groninger Landschap voor de Dollard. Het centrum ligt in Termunten aan de voormalige zeedijk bij de polder Breebaart en heeft een uitkijkpost over die polder. Het centrum is het beginpunt voor excursies in het Dollardgebied en de Punt van Reide. Op de dijk kunnen bezoekers vanachter een wand de zeehonden bekijken van mei tot en met september, zonder de dieren te verstoren. Er is een afrastering aangebracht zodat bezoekers goed naar de wand worden geleid. Deze is uitsluitend via een traf bereikbaar. De verwachting is dat de eerste zeehonden medio mei te zien zijn. Het gebied rond polder Breebaart trekt jaarlijks tienduizenden bezoekers. Vele mensen komen speciaal voor de zeehonden die vlak achter de dijk liggen. Op sommige dagen liggen er tegen de driehonderd dieren. Het gaat om zowel mannetjes, vrouwtjes als een groot aantal jonge zeehonden. De jonge dieren wordt in het water bij de Punt geleerd te zwemmen en te jagen naar vis.

Het Groninger Landschap, het waterschap Hunze en Aa’s en de zeehondencrèche in Pieterburen besloten om een speciale kijkwand te plaatsen om te voorkomen dat mensen de dijk opklimmen en zo de zeehonden verstoren. De dieren schrikken namelijk van bewegende silhouetten op de dijk, maar wennen wel aan een kijkwand zolang de mensen er maar achter blijven en er niet naast of voor gaan staan. De kijkwand wordt in de herfst, bij het begin van het stormseizoen weer verwijderd.

 

 

Een uitgebreid artikel over de geschiedenis van de Punt van Reide hier te lezen©.

 

Geretateerde artikelen:
Punt van Reide (het artikel dat je nu leest)
Het verdwenen Dollarddorp Oosterreide
Het verdwenen Dollarddorp Westerreide

 

 

 

 

Bronnen:
1. Noorderbreedte. Archief. De Punt van Reide, 2002, Nr 1
2. Natuurgebied Punt van Reide. St. Groninger Landschap.
3. G.A. Stratingh en G.A. Venema, De Dollard (Groningen 1855);
4. Jean-Denis Lepage, Vestingen en schansen in Groningen (Utrecht 1994);
5. F.J. Klee, Geschichtliches und Kirchengeschichtliches aus Ostfriesland (Leer 1989)

6. De verhalen van Groningen.nl.

7. Egge Knol, 'Nooit verdwenen Dollardland'©, in: Karel Essink (red.), Stormvloed 1509. Geschiedenis van de Dollard, Groningen: Stichting Verdronken Geschiedenis 2013, p. 117-126. In dit artikel (Nooit verdwenen Dollardland) wordt de geschiedenis van de Punt van Reide nog vollediger verteld.

 

 

 

 

 

Deze pagina maakt deel uit van www.nazatendevries.nl.
Aan bovenstaande tekst is de uiterste zorgvuldigheid besteed. Desondanks kunnen er best fouten voorkomen.
Constateer je fouten en/of heb je vragen, correcties, aanvullingen...geef die dan aan mij door via mijn E-mail adres.
Laat ook eens een bericht achter in het Gastenboek.
Hoogeveen, 24 juni 2009.
Herschreven en aangevuld: 10 juli 2017.
Update: 3 augustus 2020.
Samenstelling: © Harm Hillinga
.
Menu Artikelen.
Terug naar de HomePage.
Top