Berend (Barend) Botje op de omslag van een liedboekje, 1887. van J. Vlieger te Amsterdam.. Bron: DBNL. Licentie: Publieke Domein.

 

'Berend Botje ging uit varen' is een bekend negentiende-eeuws kinderliedje. Het liedje bestaat uit twee of drie coupletten en een latere toevoeging, die aanvankelijk als afzonderlijke liedjes of versjes hebben gecirculeerd. Oorspronkelijk is het vermoedelijk een opvoedkundig gedicht dat waarschuwt tegen leegloperij. De huidige versie is in de laatste decennia van de twintigste eeuw tot stand gekomen, wellicht onder invloed van een grammofoonplaat met kinderliedjes, dan wel een radio- of televisie-uitzending.

 

De figuur, Berend Botje, wordt soms gekoppeld aan het levensverhaal van de Russische viceadmiraal Lodewijk van Heiden (1773-1850), een van de historische personen die met Berend Botje in verband wordt gebracht. De identificatie van Berend Botje met historische personages is echter nauwelijks met de geschiedenis van het liedje zelf te rijmen.

 

Oost-Friesland

Het eerste couplet van het liedje komt voor in een boek over de folklore van Oost-Friesland uit 1868. Het liedje geldt hier als een scheldrijm, waarbij iemand die in de ogen van de zanger niet deugt, belachelijk wordt gemaakt. Met een Butje wordt sinds het begin van de negentiende eeuw in het Nederduits, met name in Hamburg en Bremen, een 'onbehouwen persoon' of 'botterik' aangeduid. Bij kinderen wordt het woord vergoelijkend voor een 'wildebras' gebruikt[1]. Het woord is mogelijk in het Gronings overgenomen als butje 'gek, onbenul, halve gare; slome jongen'. Hiermee worden de leerlingen van de LOM-school in de Butjesstraat, gesticht in 1914, aangeduid[2].

Bronzen replica van het beeld van Berend Botje van Willy Pot in Zuidlaren. Foto: 25 juni 2014. Foto: Gouwenaar. Licentie: Creative Commons CC0 1.0 Universal Public Domain Dedication.
Bronzen beeld van een opgeslagen boek met de tekst van het liedje van Berend Botje, geplaatst bij de bronzen replica van het beeld, dat oorspronkelijk werd gemaakt door Willy Pot in Zuidlaren. Foto: 25 juni 2014. Licentie: Creative Commons CC0 1.0 Universal Public Domain Dedication.
Het beeld van Berend Botje in Zuidlaren, door W.R. Pot in 1967. Foto: 5 september 2005, Serassot. Licentie: Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported licentie.
Voorblad van 'Volksdeuntjes uit de oude doos, met gekleurde platen', door D. Noothoven van Goor, Leiden 1871.

Kennelijk is het lied gebruikt om onzekere jongemannen zonder doorzettingsvermogen aan te duiden, die op zoek naar hun levensbestemming twaalf ambachten verkennen en dertien ongelukken maken. ‘Met het rijmpje wordt een jonge gelukzoeker (ein Peter in der Fremde) gekarakteriseerd, die omkeert zodra hij radeloos bij een wegsplitsing staat’, stelt de auteur Hermann Meier[3].

 

De tekst luidt:

 

Berend Buttje dee wul fahren
Mit sien schipke over de Baren,
De Weg was krumm,
Do ging Berend Buttje weer um
[4].

 

Het liedje past in de traditie van het bekende sprookje ‘der dumme Hans’, die op zoek naar zijn levensgeluk de ene domme streek na de andere uithaalt[5]. Hierop is een populair gedicht van de kinderboekenschrijver Rudolf Löwenstein (1819-1891), met tekeningen van Robert Kretschmer (1846) gebaseerd. Het moralistische gedicht, dat veelvuldig is herdrukt, gaat over een luie leerjongen die op gezellenreis gaat[6]. Ook het bekende dialectgedicht ‘Peter in der Fremde’ uit 1805, geschreven door Konrad Grübel uit Neurenberg behandelt deze problematiek[7]. Hetzelfde geldt voor ‘Hänschen klein’ van Franz Wiedemann (1860). Het thema gaat terug op een spreekwoord van Maarten Luther: ‘Was Hänschchen nicht lernt, lernt Hans nimmermehr’ ('Wat kleine Hans niet leert, zal grote Hans nooit meer leren')[8].

 

Nederland

De oudste bekende Nederlandse variant is afgedrukt in het liedboekje ‘Volksdeuntjes uit de oude doos’ uit 1871, uitgegeven door Dirk Noothoven van Goor (1827-1895) te Leiden[9]. De beginzin luidt hier: ‘Berend Botjen ging uit varen, met zijn scheepjen naar Zuidlaren’. De bijbehorende afbeelding toont een jongeman die op reis gaat met een strooien zeemanshoed, roeiboot, visnet en bootshaak[10]. Deze afbeelding strookt met de Duitse interpretatie. Maar in tegenstelling daarmee stelt het liedje nu dat Berend Botje ‘nooit weerom’ keert. Deze slotzin is wellicht ontleend aan het oudere volksliedje 'Malbrough s'en va-t-en guerre', dat in de Nederlandse versie eindigt met ‘en hij kwam nooit weerom’[11].

 

De bekende kinderboekenuitgever Jan Vlieger (1844-1908) te Amsterdam neemt in 1880 een deel van Van Goors fonds over[12]. Hij publiceert in 1887 een bundel met bakerrijmen en sprookjes onder de titel ‘Barend Botje ging uit varen’, waarbij de schippersgezel met zijn scheepje op de omslag prijkt[13].

 

De keuze voor deze titel geeft aan dat het liedje dan al algemeen bekend is. Een eerdere versie van de afbeelding bij het versje verschijnt in het boekje ‘Jaapje, sta stil’ uit 1882[14]. De verschillende liedboekjes zijn in grote oplagen verspreid; Vlieger beweert in 1882 dat hij 100.000 exemplaren heeft laten drukken[15].

 

Andere kinderboekenuitgevers als ‘Jan de Haan’ in Haarlem nemen het versje over en tekenen het prentje na[16]. De kinderboekenschrijfster Tine van Berken (1870-1899) citeert het liedje in 1894 als ‘een oud rijmpje, dat ik als kind geleerd had’ met als openingszinnen ‘Berend Botje ging uit varen, met zijn schuitje naar Zuidlaren’[17].

 

Latere edities van kinderboeken beelden Berend Botje doorgaans uit als een schipper, varend in zijn boot[18].

 

Groningen en Drenthe

 

Tegelijkertijd zijn er ook oudere varianten van het liedje in omloop geweest die eerder bij het Oost-Friese voorbeeld aansluiten. Pieter Jelles Troelstra publiceert in 1917 een Groningse dialectvariant, die hij zich uit zijn jongenstijd in 1877 herinnert: het liedje wordt gezongen door een Groningse stationschef en oud-zeeman om de reizigers op een Amsterdamse pleziertrein te vermaken. Berend Boddien keert hierin nog behouden naar huis terug. De Groningse dialectschrijfster Titia de Haas-Okken (1853-1928) publiceert in 1911 een andere variant die kennelijk teruggaat op haar jeugdjaren in Appingedam[19].

 

De Drentse taalkundige Jan Bergsma geeft in Nieuwe Drentse Volksalmanak uit 1901 een variant die in Drenthe en Groningen als liedje bij het touwtjespringen bekend is[20]. In Groningen is het tevens bekend als knieliedje. Volgens de Groninger onderwijzer Jacob Tilbusscher is het bovendien een plaagversje, dat gebruikt is om jongens met de voornaam Berend te belagen[21]. Deze naam is vooral gebruikelijk bij nakomelingen van hannekemaaiers en Westfaalse immigranten. De volkskundige Tjaard W. de Haan hoort het versje in 1944 zingen in Zuidlaren, waar schoolmeisjes menen dat het over patiënten van het psychiatrische ziekenhuis 'Dennenoord' gaat. Als een van de meisjes aan de ander duidelijk wil maken dat ze niet goed bij haar hoofd is, wordt Berend Botje gezongen[22]. Pas in de bundel ‘Oude en nieuwe Groninger liederen’ uit 1930 wordt de tekst gestandaardiseerd, voorzien van muziek en op één lijn gebracht met de Nederlandstalige versie.

 

Het eerste couplet is ten minste acht keer te vinden in de Handschriftencollectie van G.J. Boekenoogen, verzamelt in de periode 1891-1930). Opvallend zijn de verbasteringen die hij noteert, met name Berend Bokkies (Havelte) en Bering Botje (Amsterdam) [23]. Een nieuwere vorm is Bere(n) Botje, voor het eerst gedocumenteerd in 1967[24].

 

Uit: Volksdeuntjes uit de oude doos, D. Noothoven van Goor, Leiden 1871.
Bladmuziek Berend Botje uit ©Kinderliedjes.overtuin.net.

 

Tweede couplet

Het tweede couplet over vertrek naar Amerika is afgeleid van een aftelversje of dansliedje ‘Jan met de meid’, oorspronkelijk met een andere melodie, waarbij in plaats van ‘Jan’ telkens een andere naam wordt ingevuld: ‘Een, twee drie vier vijf zes zeven / Waar is Jan met de meid gebleven?[25]’ In Friesland is op deze wijs de polka gedanst; de tekstvariant waarbij de hoofdpersoon ‘niet hier en daar’ en dus ‘naar Amerika’ is gegaan, is hier al in 1889 gedocumenteerd[26]. Er zijn daarnaast versies van Terschelling en uit West-Friesland bekend, waar deze traditionele dans ook wel ‘Slaapmuts’ of ‘Zevenpas’ wordt genoemd[27]. In Twente wordt het danslied op de melodie van 'Berend Botje' gezongen[28]. Er bestaat bovendien een vrijwel gelijkluidend Duitstalig aftelrijmpje en dansliedje, tenminste bekend in Noord-Duitsland sinds 1867[29]. Dit rijmpje heeft weer model gestaan voor een populair liedje van Rudi Godden, met een andere melodie, uit 1939. Het aftelrijmpje keert ook terug in het bovengenoemde gedicht van Franz Wiedemann[30].

 

Beide liedjes zijn vermoedelijk pas in de jaren zestig samengevoegd tot een nieuw lied van twee coupletten[31]. De eerste vermelding betreft een stropop, die in de oudejaarsnacht van 1965 wordt opgehangen in Zuidlaren als waarschuwing dat het beoogde standbeeld van Berend Botje nog niet is gerealiseerd. Het bijbehorende opschrift stelde: ‘1, 2, 3, 4, 5, 6, zeven, waar is Berend Botje gebleven?’[32]

 

De volkskundige Dirk Jan van der Ven publiceert in 1971 het tweede couplet en wijst op de parallellen met 'Jan met de meid'. Hij stelt vast dat 'Berend Botje' op deze manier wordt voorgesteld als een beschonken pantoffelheld, vergelijkbaar met ‘Jan Pierewiet’, die aan het publiek als negatief voorbeeld wordt voorgehouden[28]. Midden jaren zeventig is het tweede couplet gangbaar geworden en wordt het aanbevolen voor het ontwikkelen van het getalbegrip bij kleuters[33][34]. Vervolgens verschijnt het ook in liedboeken.

 

Derde couplet en slotrefrein

Het kortere slotrefrein heeft een afwijkende melodie en is eveneens een recente toevoeging, voor het eerst gedocumenteerd in de Utrechtse wijk Lombok in 1999, gepubliceerd in 2000 en sinds 2001 veelvuldig op het internet te vinden[27][35]. Als afzonderlijk vers komt het al voor in liedboekjes uit 1948 en 1963, maar het is waarschijnlijk net als de andere coupletten ontleend aan negentiende-eeuwse dansliedjes[36][37]. Het rijmpje is vooral bekend geworden door de jolige zomerhit 'Tonia' van Paul Roda uit 1952[38]. Er is bovendien een Deense tekstvariant[39].

 

Het slotrefrein wordt soms voorafgegaan door een langer derde couplet, opnieuw met afwijkende melodie en gedocumenteerd in 1999 in Lombok. Een buurtgenote stelt achteraf ‘dat ze het daar al tientallen jaren zo zingen[27][34][40]’. Een parodieversie ís in 1996 opgenomen door het Groningse ‘Trio Kloosterboer’; tekstschrijver Jan Veldman herinnert zich het couplet uit zijn jeugd in Zandeweer (1971)[41].

 

Een vierde couplet, vermeld sinds 2003, is een bewerking van het negentiende-eeuwse liedje 'Douw douw deine'[42].

 

Ouderdom

De oudste vindplaatsen gaan terug tot omstreeks 1870. Het liedje kan echter ouder zijn en in de mondelinge overlevering langere tijd zijn doorgegeven, voordat het voor het eerst wordt opgetekend. Sinds het midden van de negentiende eeuw zijn onder invloed van de Romantiek veel volksliedjes verzameld en uitgegeven.

 

Het eerste couplet, waarin Berend Botje verdwaalt op de terugweg uit Zuidlaren, zou te maken kunnen hebben met de groeiende populariteit van de Zuidlaardermarkt in de negentiende eeuw, waar boerenknechten en boerenzoons uit de wijde omtrek hun laatste spaargeld verbrasten en dronken naar huis gaan[43].

 

Het tweede couplet, althans de voorlopers daarvan, wordt populair rond 1900, als grote aantallen jonge mensen uit Groningen, Friesland en Drenthe emigreren naar de Verenigde Staten. Op markten als de Zuidlaardermarkt zijn dikwijls reisagenten actief, die propaganda voor vertrek naar Amerika maken. Gert Blik vertelt over zijn eigen familie uit Drenthe, waarvan een deel eveneens vertrekt: ‘Het was een beetje een spotliedje op al die gekken die zo nodig naar Amerika moesten. Het was voor de achterblijvers natuurlijk een bedreigende situatie. Er gingen zoveel de plas over dat soms een flink deel van de jonge mensen uit een dorp vertrok’[44]. Het verband tussen beide coupletten is echter naar alle waarschijnlijkheid pas achteraf gelegd.

 

De negatieve connotatie bij de naam Berend Botje wordt ook bevestigd door het gedichtje 'Barend Botje', dat in 1925 in het ‘Rotterdamsch Nieuwsblad’ en de ‘Delftsche Courant’ is verschenen:

Barend Botje hield van slapen,
Hield van geeuwen en van gapen.
Barend hield van lekker smullen,
Kon met smaak zijn maagje vullen.
Barend Botje hield van spelen,
Maar het ging hem gauw vervelen.
Telkens vroeg hij nieuwe dingen. [...]
Barend Botje liet zich graag verrassen,
Maar... vergat goed op te passen.
Barend Botje, zul je merken,
Hield van véél, maar... niet van werken!
Barend Botje is bekend
Als een kleine luie vent!
[45]

 

Tekst

Volksliedjes kennen, door hun mondelinge overlevering, vaak vele (regionale en/of tijdgebonden varianten in zowel tekst als melodie. De huidige tekst van het liedje gaat gewoonlijk als volgt:

Berend Botje ging uit varen
met zijn scheepje naar Zuidlaren
de weg was recht, de weg was krom
nooit kwam Berend Botje weerom.

Een, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven
waar is Berend Botje gebleven?
Hij is niet hier, hij is niet daar
hij is naar Amerika.

Amerika, Amerika,
driemaal in de rondte van je hopsasa.
Amerika, Amerika,
driemaal in de rondte van je hopsasa
[46].

Varianten

 

Groningen (stad) (1877, 1917)

Berend Boddien, dei ging voaren,
Mit zien scheepien noar Zuudloaren,
De weg was liek, de weg was krom,
Doar kwam Berend Boddien weerom
[47].

Borkum, Oost-Friesland (1895)

Berend Butje, de wul faren
Mit sien Schipke na Polaren.
De Weg was krum,
Do ging Berend Butje weer um
[48].

 

Oldehove (Groningen) (ca. 1911, 1981)

Berend Botje ging uut voaren,
Mit zien schipke noar Zuudloaren,
De weg was recht, de weg was krom,
Dou mos Berend Botje weerom
[50].

Assen, Veeningen en (met afwijkende
spelling) Winschoten, zo ook elders in
Drenthe en Groningen (1901):

Berend Botje wol uut vaoren,
Met zijn scheepje naor Zuedlaoren;
Moar o wee de weg was krom,
Nooit kwam Berend Botje weerom
[51].

Zaanstreek (1932):

Berend Botje ging oit vare,
Mit z'n skoitje nè Zoid-Lare
[55].

Groningen (1930, gestandaardiseerd):

Berend Botje gong oet voaren,
Mit zien scheepie noar Zuudloaren,
De weg was recht, de weg was krom,
Nooit kwam Berend Botje weerom
[54].

 

Lombok (Utrecht) (1999, derde couplet en slot)

Wat doet-ie in Amerika?
Hij speelt op zijn harmonica
Hij speelt van dit, hij speelt van dat,
Ja, hij speelt van alles wat.
Amerika, Amerika,
Driemaal in de rondte van je hopsasa(2x)

[56][57][58]

Groningen (1996, cabarettekst):

Berend Botje ging uit varen [...]
Eén, twee, drie, waar is Berend Botje gebleven?
Hij is niet hier, hij is niet daar
Hij is naar Zuid-Amerika. [...]

Amerika, Amerika, Amerika, Amerika
Wat doet hij daar in Amerika?
Hij speelt op zijn harmonica,
Hij speelt van dit, hij speelt van dat,
Hij speelt gewoon van alles wat
[59].

 

Borkum, Oost-Friesland (1899)

Berend Butje was to dum,
Do mus he mit sien Schipke weer um
[49].

Appingedam (1911)

Berend Botje dei wol voaren,
Mit zien schipke noar Zuudloaren,
De weg was liek, de weg was krom,
Nooit komt Berend Botje weerom
[52][53].

 

Hogeland (1913)

Berend Bootje ging aan 't voaren,
Mit zien bootje noar Zuudloaren,
De weg was recht, de weg was krom,
Nooit kwam Berend Bootje weerom
[82].

Groningen (vierde couplet, 2003)

Berend Botje, die rare snater,
Viel van het bruggetje in het water
Haartjes nat, voetjes nat,
Zo kwam Berend Botje naar de stad.
Kletsnat!
[41]

Er bestaat ook een versie in het Papiaments.

 

Melodie

De melodie gaat waarschijnlijk terug op polka's die sinds ongeveer 1840 in Duitsland populair zijn geweest[60]. Hij is volgens sommige berichten geschreven door Hendrika van Tussenbroek (1854-1934); mogelijk heeft zij de tekst aan een bestaande melodie gekoppeld[61]. In 1954 wordt een versie met afwijkende melodie en een afwijkend ritme gedocumenteerd die misschien met oudere voorbeelden verband houdt[62]. Ook het derde couplet en de slotregels hebben een andere melodie.

 

Historische personen

Er doen verschillende verhalen de ronde over de persoon naar wie de Berend Botje uit het liedje zou kunnen verwijzen[63]. ‘Geen enkel liedje is op zo veel manieren uitgelegd’, schrijft de kenner Anne de Vries in zijn boekje over Nederlandse kinderrijmen. Hij wijst erop dat de meeste verklaringen niet met de tekst te rijmen zijn[64]. De melodie van het liedje is bovendien negentiende-eeuws.

 

- De oudste verklaring wordt in 1901 gegeven door de Drentse taalkundige Jan Bergsma in de ‘Nieuwe Drentse Volksalmanak’: het zou gaan om een zekere Botje uit Oudeschans die omstreeks 1811, om de verplichte dienstplicht van Napoleon te ontlopen, naar zee gaat en niet terugkeert. De naam zou verwijzen naar een ‘botvisser’ (Oost-Fries: Buttjer), die zich met zijn slikslee over het wad van de Dollard voortbeweegt[20]. De keuze van de voornaam Berend zou een alliteratie zijn. De achternaam Botje komt overigens al in 1731 in Finsterwolde voor[64].

 

- Berend Botje zou een boertje uit Borger zijn geweest, die lang geleden met zijn scheepje over de slingerende Hunze naar Zuidlaren vaart. Hij komt op de Zuidlaardermarkt terecht, waar hij een blauwtje loopt; hij kijkt vervolgens te diep in het glaasje, lijdt op de terugweg schipbreuk en verdrinkt. Deze verklaring is overgenomen door het gemeentebestuur van Zuidlaren, dat opdracht geeft om een beeldje van Berend Botje te maken dat op 1 juli 1967 wordt onthuld[66][67]. De naam van de hoofdpersoon is volgens deze uitleg misschien ontleend aan de komisch aandoende achternaam Botje, die vooral in de stad Groningen voor is gekomen, onder andere bij de scheepsbouwers Botje, Ensing & Co[68].

 

- Het zou gaan om Bommen Berend, de bijnaam van de bisschop van Münster, die in 1672 de stad Groningen met bommen heeft bestookt[69][70].

 

- Berend Bootje zou een vlotvaarder uit de stad Groningen zijn geweest, die met hout uit de stad Groningen is komen varen om een houtzaagmolen in Zuidlaren te bevoorraden[71]. In een recente variant, verspreid door het Tourist Info Punt Zuidlaren, wordt gesteld dat het om de houtzaagmolenaar en beurtschipper Berend van Bon (1792-1874) uit Zuidlaren zou gaan. Van Bon zou wegens zijn giften aan de armen (‘het laatste botje’) de bijnaam Botje hebben gekregen en zijn zoon zou naar Amerika zijn geëmigreerd[72].

 

- Jan Berns en Ineke Stroucken beweren in 1993 dat het zou gaan om Berend Berends Drenth (1808-1893), met als veronderstelde bijnaam Berend Botje, een rijke katholieke reder en scheepsbouwer uit Oude Pekela die midden negentiende eeuw zijn wrakke schepen de Oostzee opstuurt om later, zodra de schepen zijn vergaan, het verzekeringsgeld op te strijken. Niet deze Berend Drenth, maar de bemanning komt nooit weerom. De bijnaam Botje zou naar de kleine geldstukken verwijzen, die Drenth hiermee heeft verdiend (vlg. ‘botje bij botje leggen’)[73

]. Het verhaal is gebaseerd op een familieoverlevering, die in 1965 door een anonieme achterkleinzoon uit Joure naar buiten wordt gebracht[74]. Ook de genealoog Jan Willem Sandker, die van Drenth afstamt, stelt dat deze de bijnaam Berend Bonkje heeft[75].

Admiraal Lodewijk Sigismund Gustaaf, graaf Van Heiden Reinestein (6 september 1773 - 7 oktober 1850) Russisch admiraal. Onbekende schilder circa 1820. Licentie: Publieke Domein.

Lodewijk Sigismund Vincent Gustaaf van Heiden (Russisch: Логин Петрович Гейден: Login Petrovitsj Geiden, Grieks: Λογγίνος Χέιδεν) (Den Haag, 6 september 1773 – Reval, 4 oktober 1850)[2] is de enige Nederlandse en Russische zeeheld die van Drentse komaf is geweest en is een van de overwinnende admiraals was bij de Slag van Navarino, die de onafhankelijkheid van Griekenland inluidt. Er wordt wel verondersteld dat hij de Berend Botje uit het bekende kinderliedje Berend Botje ging uit varen zou zijn, waarvan in het Drentse dorp Zuidlaren een beeld staat.

 

- Willem Foorthuis veronderstelt in 1991 op ironische toon dat het om Drenthe's ‘bekendste zeeheld’ oftewel ‘de Drentse Odysseus’ zou gaan: Lodewijk van Heiden (1773-1850), telg uit de familie Van Heiden Reinestein, die de havezate Laarwoud te Zuidlaren heeft bewoond, is de enige Nederlandse zeeheld afkomstig uit Drenthe. Hij brengt lange tijd door in dienst van de Russische tsaar. In 1832 keert hij als held in Zuidlaren terug, waar hij rondvaart in een stoomboot die koning Willem I ter beschikking heeft gesteld. Maar hij kan in Zuidlaren niet aarden, gaat terug naar Reval, Estland en komt nooit weer terug in zijn geboorteplaats. Foorthuis bedient daarmee enkele vooraanstaande inwoners van Drenthe op hun wenken, die het niet eens zijn met de ‘annexatie’ van Berend Botje door ‘welbekende Groninger kopstukken’[76]. De bijnaam Botje zou volgens hem een verkorting van Bootje zijn.

Volgens een oud-inwoonster van Zuidlaren zou Berend Bootje de bijnaam zijn geweest van een inwoner van dit dorp (‘een akelige brompot’) die rond 1900 dagelijks met een platte open schuit langs de boerderijen gaat om melk op te halen[77].

 

Beeldende kunst

 

Standbeeld te Zuidlaren

Een beeld met fontein van Berend Botje staat aan de Stationsweg in het Drentse dorp Zuidlaren. Berend Botje wordt uitgebeeld als een boertje op klompen met lange bakkebaarden en opgerolde broekspijpen, die op het punt staat met zijn bootje onder te gaan. De ‘Stichting Recreatiebelangen Zuidlaren’ vat in 1964 het plan op om een kunstwerk, voorstellende Berend Botje te realiseren. De eerste tekeningen dateren uit 1960[78]. Het beeld is ontworpen door oud-inwoner Willy Pot, destijds wonende in Son. Het beeld is op 1 juli 1967 door de voorzitter van het ‘Drents Genootschap’ en de ‘Provinciale Culturele Raad’, Dr. Klaas van Dijk onthuld.

 

Het originele beeld is niet meer in het centrum van Zuidlaren te vinden. De vaarboom die het mannetje vasthoudt is al eens verdwenen en provisorisch vervangen door de steel van een bijl. Klein vandalisme, het beeld is bijvoorbeeld al eens ontvoerd door studenten, en de slechte kwaliteit van het materiaal waarvan het beeldje is gemaakt, zorgen voor aftakeling. Het origineel staat sinds 2009 in het expositiegebouw Dieks Dele, bij het Molenmuseum 'De Wachter' te Zuidlaren, waar het is te bezichtigen. Op de oorspronkelijke plaats aan de Stationsweg is een bronzen replica neergezet. Bij dit beeld is een nieuw bronzen sculptuur van een opengeslagen boek geplaatst met de tekst van de eerste twee coupletten.

 

Plastiek te Borger

De schilder en edelsmid Wim van den Hoek (1926-1963) uit Norg vervaardigt vlak voor zijn dood een metalen plastiek dat het scheepje van Berend Botje voorstelt. Het kunstwerk krijgt in 1963 een plek in de nieuwe kleuterschool 'Berend Botje' te Borger[79].

 

Vernoemingen en afleidingen

- In Zuidlaren is koffiebar Lodewijk vernoemd naar Lodewijk van Heiden (Berend Botje). In het etablissement hangt een schilderij met een zeeslag van Van Heiden

 

- De zeeman Berend Botje is de hoofdpersoon in een serie kinderboeken van Joke Kamstra uit de jaren 1983 tot 1986, met titels als ‘Berend Botje gaat varen’, ‘Berend Botje gaat naar het strand’, ‘Berend Botje en zijn hondje’, ‘Berend Botje is jarig’, ‘Berend Botje en de toverklok’, ‘Berend Botje speelt poppenkast’, ‘Berend Botje en het schoolreisje’ en ‘Berend Botje en de wonderwinkel’.

 

- ‘Berend Botje van Bokkum’ is een toneelstuk voor de jeugd in twee bedrijven van de Texelse toneelschrijver Aris Bremer.

 

- 'Berend Botje' is de naam van voormalige kleuterscholen in Oude Pekela en Borger, peuterspeelzalen in Groningen en Oldeberkoop en kinderdagverblijven te Gendringen en Vlissingen.

 

- 'Berend Botje' is een organisatie voor kinderopvang in West-Friesland.

 

- De boerderijcamping 'Berend Botje' is te vinden in Zuidlaren.

 

- Het café-restaurant 'Berend Botje', tenminste vanaf 1968, te Zuidlaren krijgt in 2009 een andere naam.

 

- ‘Stichting Platform Berend Botje’ is een natuurbeschermingsorganisatie die zich inzet voor de bescherming van de groene glazenmaker en de gastplant krabbescheer in Groningen, Drenthe en Overijssel.

 

- 'Barend Botje en zijn hond Bello' is een stripverhaal geweest in het blad ‘Doe Mee’ in 1936, vertaald uit het Engels: 'Dinglehoofer und His Dog Adolph' van Harold Knerr[80].

 

- 'Berend Botje gaat uit varen' is een Groningstalig programma van André Bakker geweest en het ‘Opoe Veenstra Cabaret’, dat in 1950 is uitgezonden door de ‘Regionale Omroep Noord’. De naam wordt enkele jaren later gebruikt in het programma 'Belevenissen van Berend Botje'.

 

- Barend Botje is een karakter in het stripverhaal Knoest, dat in 1951 en 1952 in het Limburgs Dagblad is verschenen.

 

- Berend Botje is in 1944 de schuilnaam van de Friese verzetsman en politieagent Joop Willems[81].

 

- In kinderliedjesboeken en elders wordt Berend Botje wel afgebeeld als een beer, wellicht als verbastering van de naam Berend.

 

Er zijn nog meer afleidingen die we gezien de hoeveelheid hier niet noemen.

 

Opnamen

'Berend Botje' is in januari 1968 opgenomen door de ‘Lighttown Skiffle Group’ op het album ‘Op een klein stationnetje’. James Last neemt in 1969 een instrumentale versie op.

 

 

Berend Botje in de praktijk

Het lied van Berend Botje opgenomen door D. Dubbeldam en J. van der Plas (Django Music & Publishing). ©2022, Minicisco BV. Wat hier vooral opvalt is de bijzonder mooie (geschoolde) zangstem van de juf in dit filmpje. Of is dit wellicht een actrice?

 

Vertgeet niet het geluid aan te zetten.
Klik op het > om het filmpje te starten en op de ESC-toets om af te sluiten.

 

 

 

Noten, bronnen en referenties:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Noten, bronnen en referenties:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Noten, bronnen en referenties:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Noten, bronnen en referenties:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Noten, bronnen en referenties:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Noten, bronnen en referenties:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Noten, bronnen en referenties:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Noten:


1. Blog: Reinhard Goltz, Auf ein (Platt-) Wort (2007). Het is opgenomen zijn bundel Moin, moin. Weitere platt-deutsche Wortgeschichten, Hamburg 2015.

2. Vgl. S. Reeker, 'De wonderbaarlijke zwerftochten van "butje"', in: Nieuwsblad van het Noorden, 18 januari 1992.

3. "In diesen Zeilen wird uns ein Peter in der Fremde gezeichnet, der umkehrt, sobald er rathlos am Scheidewege steht". Hermann Meier, 'Das Kind und die Volksreime der Ostfriesen, III', in: Globus 26 (1874), p. 312.

4. Hermann Meier, Ostfriesland in Bildern und Skizzen: Land und Volk in Geschichte und Gegenwart, Leer 1868, p. 16.

5. Der dumme Hans, oder: Was der Hansel nicht lernt, lernt der Hans noch weniger, Steyr 1841. E. Meier, Deutsche Volksmärchen aus Schwaben. Aus dem Munde des Volks gesammelt und herausgegeben, Stuttgart 1852, pp. 72-75.

6. 'Die traurige Geschichte vom dummen Hans' of 'Hänschen will ein Tischler werden' verscheen eerst in de bundel Kindergarten. Gedichte uit 1846. Het is veelvuldig in schoolboeken opgenomen, bijvoorbeeld Th. Colshorn en L. Munkel (ed.), Kinderfreund. Deutsches Lesebuch für Volksschulen, Stade 1851, p. 47. De tweede druk van 1864 had tekeningen van Theodor Hosemann. Wilhelm Taubert en Alfred Dregert componeerden de muziek.

7. Vgl. de vertaling van August Gottlob Eberhard, 'Der Peter will nicht länger bleiben (Peter in der Fremde ...)' (1811).

8. Wogang Mieder, '"Was Hänschchen nicht lernt, lernt Hans nimmermehr"', in: Sprachspiegel. Zweimonatsschrift 39 (1983), pp. 131-138.

9. Stichting Geschiedenis Kinder- en Jeugdliteratuur: Dirk Noothoven van Goor te Leiden.

10. Volksdeuntjes uit de oude doos: met 8 gekleurde platen, Leiden 1871. De hoed betreft een canotier of boater, vooral gedragen door zeelui, maar populair sinds ongeveer 1880.

11. Nederlandse liederenbank, tekstnorm: Malbroek gaat ten oorlog varen.

12. Stichting Geschiedenis Kinder- en Jeugdliteratuur: Jan Vlieger te Amsterdam

13. DBNL: Barend Botje ging uit varen (ca. 1885).. Vlieger adverteerde vanaf 1 november 1887 met deze titel.

14. Jaapje, sta stil, J. Vlieger, Amsterdam ca. 1882.

15. Algemeen Handelsblad 8 juli 1882.

16. Berend Botjen met oranjevlag (!) en hond in: Neerlands oude kinderdeuntjes met zestien platen, nr. 2: Schuitje varen, theetje drinken en anderen, I. de Haan, Haarlem ca. 1890-1900. Een variant van dezelfde afbeelding in Jaapje sta stil, met 8 gekleurde plaatjes, J. Vlieger, Amsterdam 1897.

17. Tine van Berken, Een klaverblad van vier[dode link], Amsterdam 1894, p. 182.

18. Jan Bleys, Hansje Knipperdolletje, J. Vlieger, Amsterdam ca. 1910, p. 13. , S. Abramsz en Jan Sluyters, Rijmpjes en versjes uit de oude doos, J.M. Meulenhof, Amsterdam 1911, 2e dr. 1920, p. 79. Sijtje Aafjes, Oude kinderrijmpjes, W. van Goor en zonen, Gouda ca. 1930, p. 14. Piet Marée, Ju, ju, paardje en 60 andere oude rijmpjes, Ad. M.C. Stok, Zuid-Hollandsche Uitgevers mij, Den Haag 1940, p. 102.

19. Titia de Haas-Okken, Hoppersvolk, Uithuizen 1911, p. 66.

20. J. Bergsma, 'Veranderingen in kinderliedjes', in: Nieuwe Drentse Volksalmanak 20 (1901), p. 50-57, hier 53-54 (google USA).

21. T(ilbusscher), 'Over ons dialect, VII ('t Hoogeland)', in: Nieuwsblad van het Noorden, 18 september 1913. Overgenomen door K. ter Laan, Nieuw Groninger woordenboek, Groningen 1929, p. 61, waarbij de naam Berend Bootje is vervangen door Beernd Botje.

22. Tj.W. de Haan, 'Berend Botje', in: Neerlands Volksleven 26 (1976), p. 27-30.

23. Tekstnorm: Berend Botje ging uit varen Met zijn scheepje naar Zuidlaren, Nederlandse Liederenbank, Meertens Instituut.

24. Nieuw Israelietisch Weekblad, 3 maart 1967. Zierikzeesche Nieuwsbode, 1 april 1977, p. 2.

25. Tekstnorm: Eén twee drie vier vijf zes zeven Waar is Jan met de meid, Tekstnorm: Waar is Jan met de bokkenwagen Nederlandse Liederenbank, Meertens Instituut.

26. Het woord 'niet' is in dit voorbeeld weggevallen: "Een, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven, Waar bennen al die mooie meisies toch gebleven? Zij bennen hier, zij bennen daar! Ze bennen naar Amerika!". 'Eene rederijkers-uitvoering in Friesland, in: Soerabaijasch handelsblad, 2 mei 1889.

27. Marie van Dijk, 'Traditionele (dans)liedjes in het Utrechtse Lombok', in: Respons. Mededelingen van het P.J. Meertens-Instituut voor Dialectologie, Volkskunde en Naamkunde 5 (2002), pp. 35-44.

28. D.J. van der Ven, De Peerdenhemel van Zuudlaordermaark en Groningen als paardenstad, Bergen z.j. (1971), p. 65-69.

29. "Eins, zwei, drei, vier, fünf, sechs, sieben, wo ist denn mein Schatz geblieben? Er ist nicht hier, er ist nicht da, er ist wohl in Amerika", met varianten als "wo ist meine Frau", "wo ist meine Braut", "wo ist nur mein Freund", "wo ist nur die Zeit" en "wo ist nur das Licht geblieben". Henry Carlington Bolton, The Counting-Out Rhymes of Children. Their Antiquity, Origin and Wide Distribution. A Study in Folk-Lore, New York 1888, p. 79. Oudste vermelding: H. Frischbier, Preußische Volksreime und Volksspiele, Berlijn 1867, p. 137 (Pillkallen, omgeving Koningsbergen). In plaats van de toevoeging 'nach Amerika' (die zich rond 1900 over heel Duitsland en Oostenrijk verbreidde) zong men in Pommeren oorspronkelijk "in Berlin, in Stettin, wo die schönen Mädchen sinn. Tralala [...]" en andere varianten. G. Meier, Tanzspiele und Singtänze, Leipzig en Berlijn 1910, p.47 (hier met melodie, google USA). Voor de bijbehorende dans: Tanzilla: Siebenschritt.

30. “Eins, Zwei, Drei gehn vorbei, Wissen nicht, wer das wol sei".

31. A. de Vries, Meisje, kun je wel jokken? Achtergrond en betekenis van de Nederlandse kinderrijmen, Amsterdam 2015, p. 39-40, 89-91.

32. Nieuwsblad van het Noorden, 3 januari 1966. Dat er sprake is geweest van meer dan één couplet meldt ook De Tijd, 15 juli 1968.

33. Tj.W. de Haan, 'Berend Botje', in: Neerlands Volksleven 26 (1976), p. 27-30.

34. K.B. Koster, De ontwikkeling van het getalbegrip op de kleuterschool, 1975, p. 146.

35. Theo Meder en Marie van Dijk, Doe open ZimZim. Verhalen en liedjes uit het Utrechtse Lombok, Amsterdam 2000, p. 168-169.

36. Liedpresentatie: Amerika Amerika driemaal in het rond van je hopsasa (1) en Liedpresentatie: Amerika, Amerika etc. (2), Nederlandse Liederenbank, Meertens Instituut.

37. Vgl. P. van Renssen, De Geschiedenis van Pig Pag Pengeltje en andere versjes, Den Haag en Batavia 1936, herdr. 1950, p. 41: "Jan heeft een boot ... En dan vaar ik - hopsasa! - Helemaal naar Amerika!"

38. Tonia, Tonia, Drie maal in de rondte hopsasa, Boven mijn opklapbed, Daar hangt jouw portret'. Blog: Biografie van Nicolaas Holwerda alias Paul Roda.

39. "Vi rejser til Amerika. Tingelingelingelinge hopsasa". S. Tvermoes hyregod, Danmarks Sanglege, Kopenhagen 1931, p. 359.

40. Het liedje werd gezongen door een achtjarig jongetje, die stelde dat hij het derde couplet zelf had verzonnen; de verzamelaar bericht naar aanleiding van een ingezonden brief dat zij er is 'ingelopen'. Nederlandse Liederenbank, opname Lombok, Utrecht 1998 (1999?).

41. Blog Arno van der Heyden: Kloosterboer - De liedjes Live (uitverkocht), naar aanleiding van een cd uit 1996, waarop het couplet te horen is. Vriendelijke mededeling van Jan Veldman te Naarden, die aangaf het liedje van zijn zus te hebben gehoord (20 juli 2017).

42. Narkive Newsgroup Archive: nl.regio.groningen, 2003. Forum Liedjesland.com, 29 december 2006. De oorspronkelijke versie in J. van Vloten, Nederlandsche baker- en kinderrijmen, 1872, 3e dr. Leiden 1874, p. 12.

43. D.J. van der Ven, De Peerdenhemel van Zuudlaordermaark en Groningen als paardenstad, Bergen z.j. (1971), p. 65-69.

44. Geciteerd in: Martijn J. Adelmund. Mysteries in Drenthe, Utrecht 2009, p. 23. De bron is Berna M. Bleeker-Slikker: Volksliedjes.nl - Berend Botje (geraadpleegd 10 juli 2017).

45. Rotterdamsch Nieuwsblad, 1 augustus 1925. Deltfsche Courant, 15 augustus 1925.

46. Francisca van der Steen en Janneke Louman (ed.), 75 kinderliedjes, Utrecht 2005, 2e dr. 2006.

47. Textor (= Pieter Jelles Troelstra), 'Humoristische schetsen, III: De visitatie van een Amsterdamsche pleziertrein', in: Nieuwe Apeldoornsche Courant, 22 februari 1917 en 23 februari 1917.

48. Karl-Heinz Wiechers, ... und fuhren weit übers Meer: Küste und Inseln, 1984, p. 365. Met Polaren wordt de walvisvaart naar de Poolcirkel of de scheepvaart naar het Oostzeegebied (Polen) bedoeld. De bron voor het eerste citaat is: W. Lüpkes, 'Ergänzungen zu J. ten Doornkaat Koolmans Wörterbuch der ostfriesischen Sprache', in: Jahrbuch der Gesellschaft für Bildende Kunst und Vaterländische Altertümer zu Emden 11 (1895), pp. 157-171, hier 168. De overige citaten stammen uit W. Lüpkes, 'Sprichwörter und sprichwörtliche Redensarten über Seewesen, Schiffer- und Fischerleben in den germanischen Sprachen', in: Marine-Rundschau 10 (1899), pp. 1025-1043, hier 1034.

49. Textor (= Pieter Jelles Troelstra), 'Humoristische schetsen, III: De visitatie van een Amsterdamsche pleziertrein', in: Nieuwe Apeldoornsche Courant, 22 februari 1917 en 23 februari 1917.

50. Geert Venhuizen, 'Van Berend Botje... en zo. Opa vertelt over vroeger', in: Nederlands Dagblad, 22 juni 1981. De auteur (geboren in 1909) leerde het liedje van zijn moeder (geboren in 1872).

51. J. Bergsma, 'Veranderingen in kinderliedjes', in: Nieuwe Drentse Volksalmanak 20 (1901), p. 50-57, hier 53-54 (google USA).

52. Titia de Haas-Okken, Hoppersvolk, Uithuizen 1911, p. 66.

53. Vrijwel dezelfde variant als jeugdherinnering van Jacobus Krabbel (pseudoniem), vermoedelijk te Sappemeer, in: De Arbeider, 9 januari 1915

54. P. Groen en G.R. Jager, Oude en Nieuwe Groninger liederen opgeteekend, verzameld en van enkele aanteekeningen voorzien ... voor de piano bewerkt, Delft 1930, p. 125 (nr. 75). De tekst lijkt hier vertaald uit het Nederlands

55. P. Boorsma, Oud-Zaans molenleven, Koog aan de Zaan 1932, p. 133.

56. Tonia, Tonia, Drie maal in de rondte hopsasa, Boven mijn opklapbed, Daar hangt jouw portret'. Blog: Biografie van Nicolaas Holwerda alias Paul Roda.

57. Theo Meder en Marie van Dijk, Doe open ZimZim. Verhalen en liedjes uit het Utrechtse Lombok, Amsterdam 2000, p. 168-169.

58. Het liedje is oorspronkelijk gezongen door een achtjarig jongetje, die stelt dat hij het derde couplet zelf heeft verzonnen; de verzamelaar bericht naar aanleiding van een ingezonden brief dat zij er is 'ingelopen'. Nederlandse Liederenbank, opname Lombok, Utrecht 1998 (1999?).

59. Blog Arno van der Heyden: Kloosterboer - De liedjes Live (uitverkocht), naar aanleiding van een cd uit 1996, waarop het couplet te horen is. Vriendelijke mededeling van Jan Veldman te Naarden, die heeft aangegeven het liedje van zijn zus te hebben gehoord (20 juli 2017).

60. Tj.W. de Haan, 'Berend Botje', in: Neerlands Volksleven 26 (1976), p. 27-30.

61. Roel Sikkema, 'Pieter Vis breekt lans voor Nederlandse volksliederen', in: Nederlands Dagblad, 19 mei 1994. De bron is vermoedelijk een artikel over Zuidoost-Drenthe in het tijdschrift Vernieuwing van opvoeding en onderwijs (1954), waar abusievelijk sprake was van Barend Botje van Tussenbroek. Het liedje is opgenomen in haar bundel Goeien avond speelman: 10 liedjes voor kleine kleuters, Utrecht ca. 1921.

62. Liederenbank: liedpresentatie Berend Botje ging uut voaren (1954). De zangeres is geboren te Grijpskerk in 1892.

63. Heleen van den Bos, 'Kortjakje seer hups en fijn / is de meeste tijd beschonken. Een onderzoek naar de herkomst van traditionele Nederlandse kinderliedjes.', doctoraalscriptie Universiteit Utrecht, 2005, pp. 10-20.

64. A. de Vries, Meisje, kun je wel jokken? Achtergrond en betekenis van de Nederlandse kinderrijmen, Amsterdam 2015, p. 39-40, 89-91.

65. Vgl. Groningse uitdrukking botjevoaren of bodjevoaren 'glijden op een slikslee'. K. ter Laan, Nieuw Groninger woordenboek, Groningen 1929, p. 103, 124.

66. D.J. van der Ven, De Peerdenhemel van Zuudlaordermaark en Groningen als paardenstad, Bergen z.j. (1971), p. 65-69.

67. Dieuwke Kloppenburg, 'OzewiezeWat? Wie was Berend Botje?', in: De Pyramide (nov. 2006). Het gehele artikel in pdf op Gehrels Online.

68. Nederlandse familienamenbank: Botje. Zie ook de voornaam Botje, die vooral in Friesland voorkomt: Nederlandse voornamenbank: Botje

69. Tekstnorm: Berend Botje ging uit varen Met zijn scheepje naar Zuidlaren, Nederlandse Liederenbank, Meertens Instituut.

70. Nederlandse familienamenbank: Botje. Zie ook de voornaam Botje, die vooral in Friesland voorkomt: Nederlandse voornamenbank: Botje

71. Tj.W. de Haan, 'Berend Botje', in: Neerlands Volksleven 26 (1976), p. 27-30.

72. Zuidlaren: wie is Berend Botje? (geraadpleegd 10 juli 2017).

73. J. Berns en I. Stroucken, Berend Botje, Tante Betje en andere bekende Nederlanders, 1993, p. 31-32. Jant van der Wegt,'Ging Berend Botje echt naar Zuidlaren? Historische achtergronden van oude kinderliedjes', in: Traditie 14 (2008), afl. 3, pp. 9-14. Dez., Midden in de week maar zondags niet : de ware geschiedenissen van Kortjakje, Berend Botje, Jan Huigen en consorten, Harderwijk 2008.

74. 'In Joure woont een achterkleinzoon van Berend Botje uit Zuidlaren', in: Friese Koerier, 27 januari 1965. Zowel Van den Bosch als De Vries beschouwen het bestaan van een familieoverlevering als een doorslaggevend argument.

75. Kwartierstaat Jan Willem Sandker (geraadpleegd 10 juli 2017).

76. W. Foorthuis, 'Biezunder historisch Nijs: Berend Botje: Nederlands beroemdste zeeheld', in: Toal en Taiken 9 (1991), p. 273-276. De Vries wijst op de ironie in de titel.

77. Nog 'es Berend Botje', in: Eilanden-nieuws. Christelijk streekblad op gereformeerde grondslag, 8 september 1994. De briefschrijfster is geboren omstreeks 1914.

78. Van den Bos (2005), naar 'Berend Botje gong oet voaren met zien scheepie noar Zuudloaren’, in: Ons Eigen Land. Maandblad voor het toerisme in Noord- en Oost-Nederland 6, nr.4 (mei 1960), pp. 11-13.

79. Beeldbank Drents Archief: De onthulling van een metalen plastiek ... te Borger.

80. Doe Mee - De Marten Toonder Verzamelaars Club, (geraadpleegd 10 juli 2017)

81. A.J. Wijnsma, De kraak: de overval op de Leeuwarder strafgevangenis, 8 december 1944, 1985, p. 36.

 

 

 

Bronnen en referenties:
- Otto S. Knottnerus, De fabel van Berend Botje, 2017.
- Dagblad van het Noorden, Dossier Berend Botje
- Erik van B., Bloksma, B. Dijkstra e.a. 2017-2022 op Wikipedia.


 

Deze pagina maakt deel uit van www.nazatendevries.nl. Aan bovenstaande tekst is de uiterste zorgvuldigheid besteed. Desondanks kunnen er best fouten voorkomen. Constateer je fouten en/of heb je vragen, correcties, aanvullingen......... geef die dan even aan mij door via mijn E-mail adres (zie rode balk boven). Wij hebben ons uiterste best gedaan om de auteurs van teksten/citaten en copyrightbepalingen van afbeeldingen te achterhalen. Mocht je rechthebbende zijn en hierover vragen of opmerkingen hebben, neem dan contact op via e-mail. Lees ook de 'Disclaimer' en 'Privacy' voor méér informatie en laat ook eens een bericht achter in het Gastenboek, dan weet ik waarvoor ik het doe.

Hoogeveen, 25 augustus 2022.
Samenstelling: © Harm Hillinga.
Klik hier om naar het menu ARTIKELS te gaan.
Klik hier om terug te gaan naar de HOMEPAGE.
Top